Huyện Phú Xuyên là huyện ngoại thành cực nam của Hà Nội trước 1/7/2025, giáp đất Hà Nam cũ ở phía nam và sông Hồng ở phía đông. Huyện lỵ là thị trấn Phú Xuyên. Phú Xuyên thuộc tỉnh Hà Tây cho đến tháng 8/2008 thì về Hà Nội. Từ 1/7/2025, địa bàn Phú Xuyên cũ thuộc bốn xã mới của Hà Nội là Phú Xuyên, Phượng Dực, Chuyên Mỹ và Đại Xuyên.
Phú Xuyên là cửa ngõ phía nam của thủ đô: quốc lộ 1, cao tốc Pháp Vân – Cầu Giẽ và đường sắt Bắc Nam cùng chạy qua. Đây cũng là đất làng nghề, nổi tiếng nhất là nghề khảm trai ở Chuyên Mỹ, cùng nhiều làng làm mây tre, may mặc, đồ gỗ.
Bài viết dành cho người đọc giấy tờ cũ, người tìm hiểu làng nghề và người đi lại thường xuyên giữa Hà Nội với các tỉnh phía nam qua vùng đất này.
Vị trí: nơi các trục Bắc Nam đi qua
Phú Xuyên cũ nằm ở góc đông nam của vùng Hà Tây cũ. Phía bắc giáp huyện Thường Tín, phía tây giáp huyện Ứng Hòa, phía nam giáp đất Hà Nam cũ, nay thuộc tỉnh Ninh Bình mới. Phía đông là sông Hồng, bên kia sông là đất Hưng Yên.
Địa hình bằng phẳng, nhiều vùng trũng. Đồng lúa xen các làng xóm, ao hồ. Ven sông Hồng có bãi bồi trồng ngô, rau màu, chuối. Mùa mưa, các vùng trũng phía tây dễ ngập, nên hệ thống trạm bơm, kênh mương có vai trò lớn.
Quốc lộ 1 và cao tốc Pháp Vân – Cầu Giẽ chạy theo hướng bắc nam qua huyện. Đường sắt Bắc Nam có ga Phú Xuyên. Nhờ vậy, người Phú Xuyên đi vào nội thành Hà Nội hay xuống Phủ Lý, Nam Định khá thuận. Phú Xuyên cũng thường được nhắc tới trong các quy hoạch về đô thị vệ tinh phía nam thủ đô.
Bên cạnh vai trò giao thông, Phú Xuyên còn được biết đến qua nghề thủ công, mà tiêu biểu là khảm trai. Nghề khảm ở Chuyên Mỹ đòi hỏi mắt tinh, tay khéo và sự kiên nhẫn. Nhiều thợ giỏi học nghề từ nhỏ trong gia đình, sau đó đi làm ở các xưởng lớn hoặc mở xưởng riêng. Một số xưởng ở Chuyên Mỹ nhận làm theo mẫu đặt riêng, từ bức tranh chân dung đến bộ bàn ghế, tủ chè.
Phú Xuyên qua các thời kỳ
Phú Xuyên là tên huyện có từ thời phong kiến, thuộc trấn Sơn Nam, phủ Thường Tín. Thời Pháp thuộc, huyện thuộc tỉnh Hà Đông. Năm 1965, Hà Đông và Sơn Tây hợp thành tỉnh Hà Tây; năm 1975 thành Hà Sơn Bình; năm 1991 tái lập Hà Tây.
Trong thời kỳ thuộc Hà Đông và Hà Tây, Phú Xuyên là một huyện thuần nông ở vùng trũng phía nam, nổi tiếng với các làng nghề thủ công. Tên các làng nghề như Chuyên Mỹ đã được nhắc đến trong nhiều tài liệu về thủ công mỹ nghệ Bắc Bộ, cho thấy nghề ở đây có truyền thống lâu đời, được truyền qua nhiều thế hệ trong các dòng họ.
Phú Xuyên không nằm trong các huyện được nhập vào Hà Nội giai đoạn 1979–1991. Huyện về Hà Nội một lần, từ tháng 8/2008, khi toàn tỉnh Hà Tây nhập vào thủ đô.
Trước 1/7/2025, huyện có hai thị trấn là Phú Xuyên và Phú Minh, cùng nhiều xã. Từ 1/7/2025, cấp huyện bị bỏ, các xã, thị trấn được sắp xếp thành bốn xã mới. Tên Phú Xuyên được giữ cho một xã, tên Chuyên Mỹ, Đại Xuyên, Phượng Dực vốn là tên xã cũ cũng được dùng lại, giúp người dân dễ nhận ra vùng của mình.
Với người đọc gia phả, địa bạ, cần nhớ rằng tên xã cũ trước 2025 và tên xã mới có thể trùng nhau nhưng phạm vi khác nhau. Ví dụ, xã Chuyên Mỹ mới rộng hơn xã Chuyên Mỹ cũ. Đọc tài liệu luôn phải gắn với năm ban hành.
Khảm trai Chuyên Mỹ và các làng nghề khác
Khảm trai Chuyên Mỹ. Chuyên Mỹ là vùng làng nghề khảm trai nổi tiếng của miền Bắc. Người thợ cắt vỏ trai, ốc thành những mảnh nhỏ, ghép lên mặt gỗ thành tranh, hoa văn, chữ. Sản phẩm gồm tranh treo tường, hộp, tủ, sập, bàn ghế và đồ thờ. Từ 7/2025, tên Chuyên Mỹ được dùng cho một xã mới.
Các công đoạn. Nghề khảm có nhiều công đoạn: chọn vỏ, mài, cắt, vẽ mẫu, đục lòng gỗ, gắn mảnh, mài nhẵn, đánh bóng. Một sản phẩm lớn có thể làm nhiều tuần. Khách đến xưởng có thể xem thợ làm nếu xin phép trước.
Mây tre, may và đồ gỗ. Ngoài khảm trai, nhiều làng ở Phú Xuyên cũ có nghề mây tre đan, may mặc, làm đồ gỗ, chế biến nông sản. Lao động trẻ cũng đi làm ở các khu công nghiệp quanh Hà Nội và các tỉnh lân cận.
Mua đồ khảm trai. Nên hỏi rõ vỏ trai thật hay vật liệu thay thế, gỗ loại gì, có bảo hành không. Giá phụ thuộc kích thước, độ tinh xảo, chất liệu; đừng so sánh chỉ bằng giá mà bỏ qua chất lượng.
Bốn xã mới trên đất Phú Xuyên cũ
Bảng ghi hướng chung theo tên gọi; các xã cũ có thể bị chia, nên cần tra theo thôn cụ thể.
| Xã mới (từ 7/2025) | Ghi chú về tên | Lưu ý |
|---|---|---|
| Xã Phú Xuyên | Giữ tên huyện cũ, vùng thị trấn Phú Xuyên | Không phải cả huyện cũ |
| Xã Chuyên Mỹ | Tên làng nghề khảm trai | Tra theo thôn |
| Xã Phượng Dực | Tên một xã cũ của huyện | Tra theo thôn |
| Xã Đại Xuyên | Tên một xã cũ của huyện | Tra theo thôn |
Thị trấn Phú Minh cũ, nằm gần quốc lộ 1, cũng được sắp xếp vào một trong các xã mới; nên tra cụ thể trước khi ghi địa chỉ. Với những vùng giáp Thường Tín, Ứng Hòa cũ, ranh giới mới có thể khác ranh giới huyện cũ.
Giấy tờ cũ ghi "huyện Phú Xuyên, tỉnh Hà Tây" vẫn có giá trị; khi giao dịch mới chỉ cần ghi thôn – xã mới – thành phố Hà Nội.
Sông Hồng, vùng bãi và chuyện đất đai
Phía đông Phú Xuyên cũ là dải bãi sông Hồng. Đất bãi màu mỡ, trồng ngô, đậu, rau, chuối, nhưng cũng chịu rủi ro mùa lũ. Việc xây dựng ở vùng ngoài đê có quy định riêng về thoát lũ, nên không phải đất nào cũng được xây nhà.
Người mua đất ở Phú Xuyên cũ cần kiểm tra quy hoạch sử dụng đất, đặc biệt ở những nơi được quảng cáo là "sắp lên đô thị vệ tinh". Các quy hoạch dài hạn có thể thay đổi; thông tin chính xác cần tra ở cơ quan có thẩm quyền.
Hỏi người làng về ngập úng mùa mưa, nguồn nước sinh hoạt, đường vào làng là cách đơn giản để tránh rủi ro mà giấy tờ không phản ánh. Với đất gần quốc lộ, cao tốc, cũng nên tìm hiểu hành lang an toàn giao thông.
Các vùng trũng phía tây, giáp Ứng Hòa cũ, có nhiều ao hồ, ruộng thấp, mùa mưa nước rút chậm. Đất ở đây nhiều nơi được chuyển sang mô hình kết hợp trồng lúa và nuôi cá. Người mua đất làm trang trại cần tìm hiểu kỹ về thủy lợi, mùa nước và quy định chuyển đổi mục đích sử dụng đất trước khi đầu tư.
Đi lại: tàu, xe và đường bộ
Từ trung tâm Hà Nội, đi Phú Xuyên theo quốc lộ 1 hoặc cao tốc Pháp Vân – Cầu Giẽ. Người đi ô tô thường chọn cao tốc vì nhanh hơn, còn xe máy đi quốc lộ 1 qua Thường Tín. Giờ cao điểm, đoạn qua Văn Điển, Ngọc Hồi hay tắc.
Ga Phú Xuyên trên tuyến đường sắt Bắc Nam có tàu địa phương dừng. Lịch tàu thay đổi theo mùa, nên tra lại trước khi đi. Có các tuyến xe buýt nối Phú Xuyên với bến xe phía nam Hà Nội.
Từ Phú Xuyên đi Phủ Lý, Nam Định, Ninh Bình khá thuận theo quốc lộ 1 và cao tốc. Vì vậy nhiều người làm việc ở Hà Nội nhưng quê ở các tỉnh phía nam thường đi qua vùng đất này mỗi dịp lễ, Tết.
Những ngày trước và sau kỳ nghỉ lễ dài, quốc lộ 1 và cao tốc qua Phú Xuyên thường rất đông, có lúc ùn tắc kéo dài. Người dân địa phương thường tránh ra đường vào chiều trước ngày nghỉ và tối cuối kỳ nghỉ. Nếu cần đi, chọn sáng sớm hoặc khung giờ ít xe, và theo dõi thông tin giao thông trước khi xuất phát.
Sống ở Phú Xuyên cũ hôm nay
Phú Xuyên cũ vẫn đậm chất nông thôn đồng bằng Bắc Bộ: làng có đình, chùa, ao; cánh đồng lúa hai vụ; chợ quê họp theo phiên. Bên cạnh đó là các cụm công nghiệp nhỏ, xưởng làng nghề, cửa hàng dọc quốc lộ.
Thanh niên nhiều người đi làm xa, người già và trẻ em ở lại. Mùa lễ, Tết, làng đông vui trở lại. Hội làng mùa xuân là dịp tế lễ, rước kiệu, gặp gỡ họ hàng.
Với người định về Phú Xuyên sống, nên chuẩn bị tinh thần cho nhịp sống chậm hơn nội thành, dịch vụ ít hơn, nhưng không khí thoáng, chi phí sinh hoạt thấp hơn và đi lại vào Hà Nội không quá xa.
Nên tìm hiểu trước trường học, trạm y tế, chợ gần nơi định ở, vì sau khi sắp xếp xã, một số cơ sở được bố trí lại. Hỏi ủy ban nhân dân xã mới về địa điểm tiếp dân, làm giấy tờ để khỏi đi nhầm chỗ. Với gia đình có con nhỏ, nên hỏi rõ tuyến trường theo nơi cư trú, vì tuyến tuyển sinh có thể được điều chỉnh theo đơn vị hành chính mới.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Phú Xuyên cũ nay thuộc xã nào?
Từ 1/7/2025, địa bàn huyện Phú Xuyên cũ thuộc bốn xã mới của Hà Nội là xã Phú Xuyên, Phượng Dực, Chuyên Mỹ và Đại Xuyên. Thôn cụ thể thuộc xã nào cần tra bảng đối chiếu chính thức.
Phú Xuyên giáp tỉnh nào?
Trước 7/2025, Phú Xuyên giáp tỉnh Hà Nam ở phía nam và Hưng Yên bên kia sông Hồng. Sau sáp nhập, Hà Nam thuộc tỉnh Ninh Bình mới, còn Hưng Yên hợp với Thái Bình thành tỉnh Hưng Yên mới.
Làng khảm trai Chuyên Mỹ nay thuộc đâu?
Vùng làng nghề khảm trai Chuyên Mỹ từ 7/2025 thuộc xã Chuyên Mỹ mới của thành phố Hà Nội, giữ tên làng nghề. Khách có thể đến xem thợ làm, nhưng nên xin phép xưởng trước.
Phú Xuyên có ga tàu không?
Có. Ga Phú Xuyên nằm trên tuyến đường sắt Bắc Nam, có tàu địa phương dừng. Lịch tàu thay đổi theo mùa và theo kế hoạch của ngành đường sắt, nên tra lại trước khi đi.
Phú Xuyên có từng thuộc Hà Nội trước năm 2008 không?
Không. Phú Xuyên thuộc Hà Đông, Hà Tây, Hà Sơn Bình rồi lại Hà Tây, và chỉ về Hà Nội từ tháng 8/2008, khi toàn tỉnh Hà Tây nhập vào thủ đô.
Mua đồ khảm trai cần chú ý gì?
Nên hỏi rõ vỏ trai thật hay vật liệu thay thế, loại gỗ, chế độ bảo hành và cách bảo quản. Giá phụ thuộc kích thước, độ tinh xảo và chất liệu; so sánh nhiều xưởng trước khi mua.