Huyện Hoàng Su Phì là đơn vị cấp huyện ở phía tây tỉnh Hà Giang cũ, huyện lỵ là thị trấn Vinh Quang. Huyện nằm trên vùng núi đất cao, giáp biên giới Trung Quốc ở phía bắc, nổi tiếng với ruộng bậc thang và chè Shan tuyết. Từ 1/7/2025, cấp huyện bị bỏ, địa bàn Hoàng Su Phì cũ thuộc một số xã của tỉnh Tuyên Quang mới.
Khác hẳn cao nguyên đá xám ở phía đông, Hoàng Su Phì là vùng núi đất xanh, nhiều nước, có những sườn núi dài được khai thành ruộng. Người đến đây vào mùa lúa chín thường chỉ thấy cảnh đẹp, ít khi hỏi ruộng ấy làm thế nào, ai làm, sống ra sao. Bài này kể về vùng đất, con người, nghề chè, đường đi, và địa giới sau 7/2025.
Vùng núi đất phía tây giữa Tây Côn Lĩnh và biên giới
Hoàng Su Phì nằm ở sườn tây khối núi Tây Côn Lĩnh, ngọn núi cao nhất của tỉnh Hà Giang cũ, nằm trên ranh giới với Vị Xuyên. Phía bắc giáp Trung Quốc, phía tây giáp Xín Mần, phía nam giáp Quang Bình và Bắc Quang. Trong huyện còn có núi Chiêu Lầu Thi, một ngọn núi cao khác, thường bị mây phủ.
Địa hình là những dãy núi đất cao, sườn dốc, xen giữa là các khe suối chảy xiết. Đất có tầng dày, giữ nước tốt, rất khác vùng đá vôi khô cằn của Đồng Văn, Mèo Vạc. Khí hậu mát quanh năm, mùa đông lạnh, nhiều sương mù; mùa hè mưa nhiều, đường dễ sạt.
Các thôn bản nằm rải rác trên sườn núi, có nơi cách trung tâm xã nhiều giờ đi bộ. Thị trấn Vinh Quang, huyện lỵ cũ, nằm trên một sườn núi nhỏ, nhà cửa xếp tầng theo con dốc. Đây là nơi có chợ, trường học, trung tâm y tế, các cơ quan huyện trước 7/2025.
Ruộng bậc thang: công trình của nhiều thế hệ
Ruộng bậc thang Hoàng Su Phì trải trên nhiều xã, phủ những sườn núi từ chân lên gần đỉnh. Năm 2012, ruộng bậc thang ở một số xã của huyện được công nhận là di tích danh lam thắng cảnh quốc gia. Đây là kết quả của nhiều thế hệ người Nùng, Dao, La Chí, Mông khai phá, đắp bờ, dẫn nước.
Ruộng được làm bằng tay: đào đất, đắp bờ theo đường đồng mức, đặt mương dẫn nước từ khe suối trên cao chảy xuống từng tầng. Mỗi thửa ruộng nhỏ, có thửa chỉ đủ vài khóm lúa. Lúa trồng mỗi năm một vụ, cấy khoảng cuối xuân đầu hè, chín vàng khoảng tháng 9, tháng 10 tùy độ cao.
Mùa nước đổ khi ruộng mới được đưa nước vào, mặt ruộng phản chiếu trời như những tấm gương; mùa lúa chín thì cả sườn núi vàng rực. Huyện từng tổ chức những tuần văn hóa du lịch vào mùa lúa chín. Khách đến nên đi theo bờ ruộng cẩn thận, không giẫm lên lúa, không làm vỡ bờ, vì mỗi lần vỡ bờ người dân phải đắp lại rất vất vả.
Ruộng bậc thang sống được là nhờ rừng phía trên. Rừng đầu nguồn giữ nước cho các khe suối, khe suối nuôi mương, mương nuôi ruộng. Vì vậy ở nhiều bản, việc giữ rừng đầu nguồn là luật chung của cộng đồng, không ai được chặt cây ở khu rừng giữ nước. Mất rừng thì ruộng khô, bờ dễ sạt, cả sườn núi có thể mất mùa.
Chè Shan tuyết và những cây chè cổ thụ
Hoàng Su Phì là một trong những vùng chè Shan tuyết nổi tiếng của Hà Giang. Cây chè mọc ở độ cao lớn, nhiều cây cổ thụ thân to, cành phủ rêu, búp non có lớp lông tơ trắng nên người ta gọi là chè tuyết. Người dân hái chè bằng tay, có khi phải trèo lên cây.
Trước đây chè được sao bằng chảo gang trên bếp củi, mỗi nhà một cách. Những năm gần đây, nhiều hợp tác xã ra đời, đầu tư máy móc, đóng gói, đưa chè đi bán xa. Chè Hoàng Su Phì có vị chát dịu, hậu ngọt, hương thơm đặc trưng của chè núi cao.
Chè giúp nhiều hộ có thêm thu nhập ổn định bên cạnh lúa và ngô. Mùa chè xuân là mùa bận nhất, cả nhà lên nương hái. Người mua chè làm quà nên hỏi rõ vùng hái, loại chè, cách sao, và chú ý rằng không phải sản phẩm nào ghi chè Shan tuyết cũng là chè cây cổ thụ.
Pha chè Shan tuyết không cần cầu kỳ: nước sôi để nguội bớt, tráng ấm, cho chè vào rồi rót nước, chờ chừng một hai phút là uống được. Chè ngon có màu nước vàng sáng, uống xong thấy ngọt ở cổ. Người bản pha chè trong ấm to để cả nhà uống cả ngày, mời khách đến chơi một chén là phép lịch sự đầu tiên.
Người Nùng, Dao, La Chí và đời sống các bản
Hoàng Su Phì có nhiều dân tộc, đông nhất là người Nùng, Dao, Mông, cùng người La Chí, Tày, Kinh và một số dân tộc khác. Người La Chí là một dân tộc ít người, sống chủ yếu ở Hoàng Su Phì và Xín Mần, có tiếng nói, trang phục và lễ tục riêng, nổi tiếng là những người làm ruộng bậc thang giỏi.
Mỗi dân tộc có lễ tết riêng gắn với mùa vụ. Người La Chí có lễ cơm mới khi lúa chín; người Dao có lễ cấp sắc, nhảy lửa ở một số bản; người Nùng có những dịp hát giao duyên. Chợ phiên ở trung tâm các xã là nơi người các bản gặp nhau, trao đổi hàng hóa, gặp gỡ họ hàng.
Nhà ở thường là nhà sàn hoặc nhà đất, mái lợp ngói hoặc lá, dựng trên những bậc đất trên sườn núi. Bữa ăn có cơm, rau rừng, thịt lợn, gà, cá suối, rượu ngô hoặc rượu gạo. Người đến làm việc nên hỏi kỹ phong tục của bản trước khi vào nhà, nhất là khi gia đình có việc cúng.
Trang phục là một cách nhận ra từng dân tộc ở chợ phiên. Phụ nữ La Chí mặc áo dài màu chàm, quấn khăn dài; phụ nữ Dao có nhiều nhóm với khăn, áo, đồ bạc khác nhau; phụ nữ Nùng mặc áo chàm với hàng cúc bên nách. Ngày thường nhiều người trẻ mặc quần áo may sẵn, còn ngày chợ, ngày tết thì trang phục truyền thống xuất hiện nhiều hơn.
Sinh kế ngoài ruộng: rừng, chăn nuôi và đi làm xa
Lúa ruộng bậc thang mỗi năm chỉ một vụ, chủ yếu đủ ăn trong nhà, nên người Hoàng Su Phì phải tìm thêm nguồn sống. Ngô trồng trên nương, chè trên đồi, thảo quả dưới tán rừng già, cây quế, cây gỗ trồng ở những vùng thấp hơn. Mỗi loại cây cho một mùa thu, giúp gia đình có tiền quanh năm.
Chăn nuôi trâu, bò, lợn, gà theo hộ là phổ biến. Trâu vừa để cày ruộng bậc thang, nơi máy móc khó lên, vừa là tài sản lớn của gia đình. Mùa đông giá rét, người dân phải đưa trâu bò về chuồng, che chắn, dự trữ cỏ khô, vì có những đợt rét đậm làm chết gia súc.
Nhiều thanh niên đi làm ở các khu công nghiệp miền xuôi, có người sang tỉnh khác làm theo mùa vụ. Tiền gửi về giúp gia đình làm nhà, mua xe, sửa ruộng. Mùa cấy và mùa gặt, nhiều người về quê phụ giúp, các bản lại đông vui.
Du lịch cộng đồng phát triển dần ở một số thôn có ruộng bậc thang đẹp, với homestay nhà sàn, bữa cơm cùng gia đình, dẫn khách đi bộ qua ruộng. Thu nhập từ du lịch còn theo mùa, đông nhất vào mùa nước đổ và mùa lúa chín, nên người dân vẫn coi nông nghiệp là chính.
Đường lên Hoàng Su Phì và đi lại trong huyện
Từ quốc lộ 2, khách đi Hoàng Su Phì thường rẽ ở vùng Bắc Quang rồi theo đường tỉnh lên núi. Con đường quanh co, nhiều đèo dốc, đi qua những thung lũng và rừng. Từ thị trấn Vinh Quang có đường sang Xín Mần, có đường xuống Quang Bình, tạo thành vòng cung phía tây của tỉnh cũ.
Mùa mưa, đường lên Hoàng Su Phì có thể sạt lở, có đoạn tắc nhiều giờ. Người đi xe máy nên đi ban ngày, xe được kiểm tra phanh kỹ, mang áo mưa và một ít đồ ăn dự phòng. Nên hỏi tình trạng đường ở nơi trọ trước khi khởi hành.
Đi lại trong huyện chủ yếu bằng xe máy. Đường vào các thôn xa có đoạn hẹp, đất, dốc, mùa mưa trơn. Người không quen lái xe đường núi nên thuê người địa phương chở. Xe khách từ Vinh Quang về Bắc Quang, Hà Giang và Hà Nội có hằng ngày; giờ chạy và giá vé hỏi trực tiếp ở bến.
Những lớp tên gọi và địa giới sau 7/2025
Hoàng Su Phì là tên đã có từ thời Pháp, khi vùng này là một châu của tỉnh Hà Giang. Năm 2003, một phần đất phía nam của huyện được tách ra, cùng với đất của Bắc Quang và Xín Mần, để lập huyện Quang Bình. Người ở vùng ấy có giấy tờ trước 2003 ghi Hoàng Su Phì, sau đó ghi Quang Bình.
Từ 1/7/2025, huyện Hoàng Su Phì không còn là đơn vị hành chính. Thị trấn Vinh Quang và các xã của huyện cũ được sắp xếp lại thành một số xã mới, trực thuộc tỉnh Tuyên Quang mới theo Nghị quyết 202/2025/QH15. Tên xã mới cụ thể nên tra danh sách chính thức của tỉnh.
Khi ghi địa chỉ nên ghi tên thôn, xã mới, tỉnh Tuyên Quang, kèm "huyện Hoàng Su Phì, tỉnh Hà Giang cũ". Tên Hoàng Su Phì vẫn được dùng để chỉ vùng ruộng bậc thang và vùng chè, không phụ thuộc cấp hành chính. Giấy tờ cũ ghi tên huyện này, hay tỉnh Hà Tuyên cho người sinh 1976–1991, vẫn còn giá trị.
Câu hỏi thường gặp
Huyện lỵ Hoàng Su Phì ở đâu?
Huyện lỵ huyện Hoàng Su Phì là thị trấn Vinh Quang, nằm trên sườn núi ở trung tâm huyện. Từ 1/7/2025, cấp huyện bị bỏ nên Vinh Quang không còn là huyện lỵ; địa bàn được sắp xếp vào xã mới của tỉnh Tuyên Quang.
Hoàng Su Phì nay thuộc tỉnh nào?
Từ 1/7/2025, địa bàn huyện Hoàng Su Phì cũ thuộc tỉnh Tuyên Quang mới, theo Nghị quyết 202/2025/QH15. Các xã, thị trấn cũ được ghép thành một số xã mới trực thuộc tỉnh; nên tra danh sách chính thức để biết tên xã cụ thể.
Mùa lúa chín ở Hoàng Su Phì là khi nào?
Lúa trên ruộng bậc thang Hoàng Su Phì thường chín vàng vào khoảng tháng 9 đến tháng 10, tùy độ cao và thời tiết từng năm. Mùa nước đổ rơi vào khoảng cuối xuân đầu hè, khi ruộng được đưa nước vào để cấy.
Ruộng bậc thang Hoàng Su Phì có phải di tích quốc gia không?
Có. Năm 2012, ruộng bậc thang ở một số xã của huyện Hoàng Su Phì được công nhận là di tích danh lam thắng cảnh quốc gia. Đây là công trình của nhiều thế hệ người Nùng, Dao, La Chí, Mông.
Người La Chí sống ở đâu?
Người La Chí là một dân tộc ít người, sống chủ yếu ở Hoàng Su Phì và Xín Mần của tỉnh Hà Giang cũ, nay thuộc tỉnh Tuyên Quang. Họ có tiếng nói, trang phục, lễ tục riêng và nổi tiếng giỏi làm ruộng bậc thang.
Đi Hoàng Su Phì từ Hà Nội thế nào?
Từ Hà Nội theo quốc lộ 2 lên vùng Bắc Quang của Hà Giang cũ rồi rẽ theo đường tỉnh lên núi tới thị trấn Vinh Quang. Có xe khách chạy thẳng; giờ chạy, giá vé hỏi nhà xe. Đường đèo dốc, mùa mưa dễ sạt nên đi ban ngày.