Huyện Gia Lâm là huyện ngoại thành phía đông Hà Nội trước 1/7/2025, nằm bên tả ngạn sông Hồng, huyện lỵ ở thị trấn Trâu Quỳ. Gia Lâm về Hà Nội năm 1961, và năm 2003 bị tách phần lớn vùng đô thị phía tây để lập quận Long Biên. Từ 1/7/2025, địa bàn Gia Lâm cũ chủ yếu thuộc bốn xã mới của Hà Nội là Gia Lâm, Thuận An, Bát Tràng và Phù Đổng; một số vùng giáp ranh có thể chuyển sang các phường bên cạnh.
Nói đến Gia Lâm là nói đến những làng nghề và lễ hội có tiếng: gốm Bát Tràng bên sông Hồng, hội Gióng ở đền Phù Đổng, chợ vải Ninh Hiệp, nghề dát vàng quỳ ở Kiêu Kỵ. Đây cũng là vùng có Học viện Nông nghiệp Việt Nam, ga Yên Viên và những trục giao thông lớn đi Hải Phòng, Bắc Ninh.
Bài viết dành cho người đọc giấy tờ cũ, người đi tìm làng nghề và người đang tính chuyện sống, làm ăn ở vùng đất phía đông thủ đô.
Vị trí: tả ngạn sông Hồng, hai bên sông Đuống
Gia Lâm cũ nằm ở phía đông Hà Nội. Phía tây và tây nam giáp sông Hồng, bên kia sông là các quận Hoàng Mai, Hai Bà Trưng cũ và một phần huyện Thanh Trì. Sông Đuống chảy qua phía bắc, chia huyện thành hai phần: phần lớn đất nằm ở bờ nam, còn vùng Yên Viên, Ninh Hiệp, Phù Đổng nằm ở bờ bắc, giáp Đông Anh và đất Bắc Ninh. Phía đông giáp tỉnh Bắc Ninh và Hưng Yên cũ. Phía tây bắc giáp quận Long Biên, vốn là phần đất được tách ra từ chính Gia Lâm.
Địa hình bằng phẳng, đất phù sa, nhiều ao hồ. Ven sông Hồng và sông Đuống có bãi bồi rộng, nơi xưa trồng dâu, ngô, rau màu. Mùa nước lên, các bãi ngoài đê ngập theo con nước, người dân quen canh theo mùa sông.
Giao thông của Gia Lâm cũ rất thuận: quốc lộ 5 và cao tốc Hà Nội – Hải Phòng ở phía nam, quốc lộ 1 đi Bắc Ninh, Lạng Sơn ở phía bắc qua Yên Viên, Ninh Hiệp. Ga Yên Viên là ga lớn trên tuyến đường sắt phía bắc và phía đông. Nhờ vậy Gia Lâm từ lâu đã là cửa ngõ phía đông của thủ đô.
Từ Gia Lâm "lớn" đến Gia Lâm sau năm 2003
Thời phong kiến, huyện Gia Lâm thuộc trấn Kinh Bắc, sau là tỉnh Bắc Ninh. Năm 1961, Gia Lâm được nhập vào Hà Nội. Lúc đó huyện rất lớn, bao trùm cả vùng Long Biên, Đức Giang, Sài Đồng, Gia Thụy, nơi có ga Gia Lâm, sân bay Gia Lâm và nhiều nhà máy.
Năm 2003, Chính phủ quyết định thành lập quận Long Biên trên cơ sở mười xã và ba thị trấn của Gia Lâm. Phần còn lại vẫn là huyện Gia Lâm, huyện lỵ chuyển về thị trấn Trâu Quỳ. Từ đó, nhiều địa danh vốn gắn với "Gia Lâm" như ga Gia Lâm, sân bay Gia Lâm thật ra thuộc quận Long Biên.
Đây là chỗ hay nhầm khi đọc giấy tờ: một hồ sơ trước 2003 ghi "huyện Gia Lâm" có thể nằm ở vùng nay là Long Biên. Phải nhìn tên xã, thị trấn cũ (như Đức Giang, Gia Thụy, Thượng Thanh, Việt Hưng) mới xác định được. Sau đó mới quy về đơn vị mới của năm 2025.
Cũng cần nhớ rằng nhiều địa danh mang chữ "Gia Lâm" vẫn được người dân dùng như tên vùng, kể cả khi đơn vị hành chính đã đổi. Trong giao tiếp hằng ngày, "về Gia Lâm" có thể chỉ cả một vùng rộng hơn xã Gia Lâm mới.
Những làng nghề làm nên tên tuổi Gia Lâm
Gốm Bát Tràng. Làng gốm ven sông Hồng, theo truyền thống đã làm gốm nhiều trăm năm. Chợ gốm, các xưởng nhỏ, lò nung trong ngõ làng là điểm đến quen thuộc của học sinh, khách du lịch muốn tự tay nặn gốm. Từ 7/2025, vùng này thuộc xã Bát Tràng mới, giữ đúng tên làng.
Gốm Kim Lan. Làng bên cạnh Bát Tràng, nơi khảo cổ học tìm thấy nhiều dấu tích gốm cổ dưới lòng đất ven sông. Kim Lan ít ồn ào hơn, phù hợp cho người muốn hiểu lịch sử gốm vùng này.
Dát vàng quỳ Kiêu Kỵ. Làng Kiêu Kỵ nổi tiếng với nghề dát vàng, bạc quỳ: đập lá vàng thật mỏng để thếp lên đồ thờ, hoành phi, câu đối. Ngoài ra làng còn làm đồ da.
Chợ vải Ninh Hiệp. Ninh Hiệp ở phía bắc huyện là trung tâm buôn bán vải vóc, quần áo và thuốc bắc lớn của miền Bắc. Chợ họp từ sáng sớm, rất đông người buôn từ các tỉnh.
Đền Phù Đổng. Làng Phù Đổng bên sông Đuống được xem là quê của Thánh Gióng. Hội Gióng ở đền Phù Đổng (cùng hội Gióng ở đền Sóc, Sóc Sơn) được UNESCO ghi danh là di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại năm 2010. Hội chính diễn ra vào tháng Tư âm lịch.
Bốn xã mới trên đất Gia Lâm cũ
Bảng ghi hướng chung. Nhiều xã, thị trấn cũ bị chia, và một số vùng sát Long Biên có thể nhập vào phường bên cạnh, nên cần tra cụ thể theo thôn.
| Xã mới (từ 7/2025) | Hướng vùng trên huyện cũ | Dấu mốc dễ nhận |
|---|---|---|
| Xã Gia Lâm | Vùng trung tâm quanh thị trấn Trâu Quỳ cũ | Học viện Nông nghiệp Việt Nam, quốc lộ 5 |
| Xã Bát Tràng | Vùng ven sông Hồng phía nam | Làng gốm Bát Tràng, Kim Lan |
| Xã Phù Đổng | Vùng ven sông Đuống phía bắc | Đền Phù Đổng |
| Xã Thuận An | Một vùng các xã cũ trong huyện | Tra theo thôn |
Với vùng Yên Viên, Ninh Hiệp, Đình Xuyên và các xã sát Long Biên, nên tra kỹ vì đây là nơi ranh giới mới phức tạp nhất.
Khi ghi địa chỉ sau 7/2025, chỉ cần ghi thôn hoặc số nhà, tên xã mới và thành phố Hà Nội. Không ghi thêm "huyện Gia Lâm", vì cấp huyện đã bỏ; ghi thừa đôi khi làm hệ thống tra cứu trả về lỗi hoặc làm cán bộ phải hỏi lại. Giấy tờ đã cấp trước đó vẫn còn giá trị sử dụng, chỉ cập nhật khi có giao dịch mới hoặc cấp lại.
Sống và làm ăn ở Gia Lâm cũ
Gia Lâm cũ có sự pha trộn giữa làng nghề, nông nghiệp ven đô và đô thị mới. Ở phía nam, quanh quốc lộ 5, các khu đô thị lớn được xây dựng trên đất ruộng từ khoảng cuối thập niên 2010, thu hút nhiều gia đình trẻ từ nội thành chuyển sang. Ở phía bắc, chợ Ninh Hiệp và vùng Yên Viên giữ không khí thương mại sôi động từ lâu.
Học viện Nông nghiệp Việt Nam ở vùng Trâu Quỳ mang lại một cộng đồng sinh viên đông, kéo theo nhà trọ, quán ăn, dịch vụ in ấn. Người thuê trọ ở đây nên chú ý an toàn phòng cháy trong các dãy trọ, và hỏi rõ việc khai báo tạm trú theo tên xã mới.
Nông nghiệp vẫn còn ở các bãi sông, vùng trồng rau, hoa, cây cảnh. Các làng nghề như Bát Tràng, Kiêu Kỵ giữ vai trò kinh tế quan trọng, nhưng cũng chịu sức ép môi trường từ khói lò, hoá chất. Nhiều hộ đã chuyển sang lò ga, lò điện; vẫn nên quan sát kỹ khi chọn chỗ ở sát xưởng sản xuất.
Đi lại và gợi ý một ngày ở Gia Lâm
Từ trung tâm Hà Nội, đến Bát Tràng có thể đi qua cầu Chương Dương hoặc cầu Vĩnh Tuy rồi xuôi đường đê, hoặc đi xe buýt. Đến Phù Đổng, Ninh Hiệp đi theo quốc lộ 1 qua Long Biên, Yên Viên. Đến vùng Trâu Quỳ đi theo quốc lộ 5.
Một ngày ở Gia Lâm cũ có thể bắt đầu sớm ở chợ Ninh Hiệp để xem nhịp buôn bán, sang đền Phù Đổng, rồi xuôi về Bát Tràng buổi chiều, nặn thử gốm và đi bộ trong ngõ làng cổ. Mùa hội Gióng tháng Tư âm lịch rất đông, nên tính giờ đi tránh tắc đường.
Khi mua gốm ở làng nghề, nên hỏi rõ hàng làm tại làng hay nhập từ nơi khác, vì chợ gốm có cả hai loại. Đây không phải chuyện xấu, nhưng người mua nên biết để chọn đúng thứ mình cần. Với đồ gốm lớn như chum, lọ, bình, nên hỏi cách đóng gói và vận chuyển, vì đường về qua nhiều ổ gà, đồ dễ vỡ nếu chèn không kỹ.
Gia Lâm trong ký ức người Hà Nội
Với nhiều thế hệ người Hà Nội, "bên Gia Lâm" là nơi có ga tàu đi Hải Phòng, có sân bay Gia Lâm, có những chuyến xe đạp qua cầu Long Biên sang chợ quê mua rau, mua gà. Đó là hình ảnh của Gia Lâm "lớn" trước năm 2003, khi cả vùng Long Biên ngày nay vẫn mang tên huyện Gia Lâm.
Sau khi quận Long Biên ra đời, phần còn lại của Gia Lâm giữ vai trò vùng đệm phía đông: làng nghề, nông nghiệp ven đô, chợ đầu mối và các khu đô thị mới. Thị trấn Trâu Quỳ trở thành trung tâm hành chính, quanh trường đại học nông nghiệp lâu năm.
Người già ở các làng ven sông Hồng, sông Đuống vẫn nhớ thời đi đò ngang, thời bãi sông trồng dâu nuôi tằm, thời làng gốm đốt lò bằng than củi khói đen cả xóm. Những ký ức ấy giúp người trẻ hiểu vì sao làng xóm ở đây có dáng như hiện nay: nhà san sát, ngõ hẹp, xưởng nằm ngay trong nhà, và đình chùa luôn là chỗ tụ họp của cả làng.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Gia Lâm cũ nay thuộc xã nào?
Từ 1/7/2025, phần lớn địa bàn huyện Gia Lâm cũ thuộc bốn xã mới của Hà Nội là xã Gia Lâm, Thuận An, Bát Tràng và Phù Đổng. Một số vùng giáp quận Long Biên cũ có thể chuyển sang phường bên cạnh; cần tra theo thôn cụ thể.
Vì sao ga Gia Lâm không nằm ở huyện Gia Lâm?
Vì năm 2003 vùng đô thị phía tây của huyện Gia Lâm, gồm cả ga Gia Lâm và sân bay Gia Lâm, đã được tách ra lập quận Long Biên. Các công trình giữ tên cũ nhưng từ đó thuộc Long Biên, không thuộc huyện Gia Lâm nữa.
Làng gốm Bát Tràng nay thuộc đơn vị nào?
Làng gốm Bát Tràng nay thuộc xã Bát Tràng mới của thành phố Hà Nội, giữ đúng tên làng. Địa chỉ trước đây ghi "xã Bát Tràng, huyện Gia Lâm" nay chỉ cần ghi xã Bát Tràng, Hà Nội cùng thôn hoặc số nhà.
Hội Gióng Phù Đổng diễn ra khi nào?
Hội Gióng ở đền Phù Đổng diễn ra vào tháng Tư âm lịch, chính hội khoảng mùng 9. Hội Gióng ở Phù Đổng và đền Sóc được UNESCO ghi danh là di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại năm 2010.
Gia Lâm về Hà Nội từ năm nào?
Gia Lâm được nhập vào Hà Nội năm 1961, trong đợt mở rộng thủ đô lần đầu, trước đó thuộc tỉnh Bắc Ninh. Năm 2003, phần đô thị phía tây của huyện được tách ra lập quận Long Biên, phần còn lại vẫn là huyện Gia Lâm đến 6/2025.
Đến Bát Tràng từ trung tâm Hà Nội thế nào?
Có thể qua cầu Chương Dương hoặc cầu Vĩnh Tuy rồi xuôi theo đường đê tả ngạn sông Hồng, hoặc đi xe buýt có tuyến về Bát Tràng. Cuối tuần đường đê khá đông, nên đi sớm và cẩn thận với xe tải.