Dương Minh Châu là huyện của tỉnh Tây Ninh đến 30/6/2025, nằm ở phía đông tỉnh lỵ, giữa núi Bà Đen và hồ Dầu Tiếng. Huyện lỵ là thị trấn Dương Minh Châu. Từ 1/7/2025, cấp huyện bị bỏ, địa bàn huyện cũ được sắp xếp thành một số xã của tỉnh Tây Ninh mới.
Trong chín đơn vị cấp huyện của Tây Ninh cũ, Dương Minh Châu là cái tên duy nhất mang tên một con người. Nó gắn với chiến khu Dương Minh Châu nổi tiếng trong kháng chiến, và với hồ Dầu Tiếng, công trình thủy lợi lớn đã đổi hẳn cảnh quan và nghề nông của vùng. Bài này kể về ba lớp ấy: cái tên, chiến khu và mặt hồ.
Một huyện mang tên người
Theo tài liệu địa phương, Dương Minh Châu là tên một nhà hoạt động cách mạng của Tây Ninh, hy sinh trong thời kỳ kháng chiến chống Pháp. Tên ông được đặt cho vùng căn cứ kháng chiến ở phía đông tỉnh, rồi sau đó cho cả huyện. Người địa phương nói "lên Dương Minh Châu" như nói tên một vùng đất, ít khi nghĩ đến nguồn gốc là tên người.
Huyện nằm giữa thành phố Tây Ninh cũ và Hòa Thành cũ ở phía tây, Tân Châu ở phía bắc, Gò Dầu ở phía nam, phía đông là hồ Dầu Tiếng và sông Sài Gòn. Trước 7/2025, huyện gồm thị trấn Dương Minh Châu và các xã như Suối Đá, Phan, Bàu Năng, Chà Là, Cầu Khởi, Lộc Ninh, Phước Minh, Phước Ninh, Truông Mít, Bến Củi.
Những tên như Suối Đá, Bàu Năng, Truông Mít, Chà Là nghe rất "đất": suối có đá, bàu có cỏ năng, truông có cây mít, đất có cây chà là. Đó là cách người khai hoang gọi tên chỗ ở theo cảnh vật trước mắt, phổ biến ở vùng đất đồi miền Đông.
Huyện không có lần đổi tên hay sáp nhập đáng kể nào trong các năm 2019–2025; danh sách xã trên giấy tờ của người dân ổn định trong nhiều năm.
Chiến khu Dương Minh Châu
Chiến khu Dương Minh Châu là một trong những căn cứ kháng chiến nổi tiếng của Nam Bộ, nằm ở vùng rừng phía đông Tây Ninh, ven sông Sài Gòn. Trong kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ, đây là nơi đặt nhiều cơ quan lãnh đạo, đơn vị vũ trang, xưởng sản xuất, bệnh xá của lực lượng kháng chiến.
Địa thế rừng rậm, nhiều suối, giáp sông giúp căn cứ đứng vững qua nhiều cuộc càn quét. Người kháng chiến dựa vào dân các xã quanh đó để có lương thực, thông tin. Nhiều gia đình ở Dương Minh Châu và vùng lân cận có người tham gia hoặc góp sức cho căn cứ.
Khi hồ Dầu Tiếng được xây dựng đầu thập niên 1980, một phần vùng đất cũ của chiến khu chìm dưới nước. Các di tích còn lại được ghi dấu bằng bia, nhà truyền thống; ai muốn tìm hiểu nên hỏi cơ quan văn hóa địa phương để biết điểm nào mở cho khách tham quan.
Với người Dương Minh Châu, chiến khu không chỉ là chuyện trong sách. Nhiều ông bà còn kể chuyện tải gạo, nuôi giấu cán bộ, chạy càn. Những câu chuyện ấy là một phần lý do người địa phương gắn bó với cái tên huyện.
Hồ Dầu Tiếng và kênh Đông
Hồ Dầu Tiếng là hồ thủy lợi lớn, trải trên đất Tây Ninh, Bình Dương cũ và Bình Phước cũ, phần lớn mặt nước nằm ở phía Tây Ninh, giáp Dương Minh Châu và Tân Châu. Hồ được xây dựng đầu thập niên 1980, chặn dòng sông Sài Gòn ở thượng nguồn, lấy tên theo Dầu Tiếng bên Bình Dương cũ, nơi có cụm đầu mối công trình.
Từ hồ, hệ thống kênh Đông và kênh Tây đưa nước tưới cho Tây Ninh và các vùng lân cận. Kênh Đông chạy qua Dương Minh Châu xuống Trảng Bàng, Củ Chi; nhờ nó, những vùng đất trước đây chỉ làm được một vụ mùa mưa nay có nước tưới quanh năm.
Ven hồ phía Dương Minh Châu có những điểm người dân hay đến ngắm cảnh, đặc biệt lúc hoàng hôn, khi mặt nước rộng và núi Bà Đen ở phía tây. Có cả người làm nghề đánh bắt cá trên hồ, đi ghe nhỏ ra các vùng nước nông.
Mực nước hồ thay đổi theo mùa: mùa khô nước rút xa, lộ ra bãi đất rộng; mùa mưa nước dâng. Người đến bờ hồ chơi nên tránh lội ra xa, không bơi ở những chỗ không có người quen địa hình, vì lòng hồ có nhiều hố sâu và gốc cây cũ.
Cao su, mía, mì trên đất xám
Đất Dương Minh Châu phần lớn là đất xám, đất đỏ vàng trên nền phù sa cổ, hợp với cây công nghiệp. Cao su được trồng nhiều, có cả các nông trường lớn và vườn của nông hộ. Đi qua những con đường giữa rừng cao su vào mùa thay lá là cảnh quen của vùng này.
Mía và mì là hai cây chủ lực khác. Mì cung cấp cho các nhà máy tinh bột; mía cho nhà máy đường. Khi giá nông sản thay đổi, nông dân chuyển qua lại giữa mía, mì, cao su và cây ăn trái.
Một số xã gần núi Bà Đen trồng mãng cầu, chuối, rau màu. Chăn nuôi bò, heo, gà theo quy mô gia đình và trang trại khá phổ biến, nhất là ở các xã ven hồ có bãi cỏ.
Trong vài năm gần đây, một số khu, cụm công nghiệp nhỏ hình thành ở Dương Minh Châu, cùng các cơ sở chế biến nông sản. Tuy vậy, nông nghiệp vẫn là đời sống chính của phần lớn người dân huyện cũ.
Từ 1/7/2025: Dương Minh Châu cũ trong tỉnh Tây Ninh mới
Từ 1/7/2025, huyện Dương Minh Châu không còn. Thị trấn và các xã cũ được sắp xếp thành một số xã mới của tỉnh Tây Ninh, có nơi ghép với phần đất giáp ranh. Tên Dương Minh Châu có thể vẫn được dùng cho một đơn vị mới; tên cụ thể nên tra bảng sắp xếp chính thức.
Với người dân, việc làm thủ tục chuyển về UBND xã mới hoặc trung tâm phục vụ hành chính công của xã. Những người ở xa, quê Dương Minh Châu, khi khai hồ sơ nên ghi kèm "huyện Dương Minh Châu cũ" để người đọc hiểu.
Hồ Dầu Tiếng vẫn do các cơ quan quản lý thủy lợi vận hành, không phụ thuộc vào việc bỏ cấp huyện. Sau 2025, hồ nằm giữa ba đơn vị cấp tỉnh mới: Tây Ninh, TP Hồ Chí Minh (có Bình Dương cũ) và Đồng Nai (có Bình Phước cũ).
Chiến khu Dương Minh Châu, với tư cách là địa danh lịch sử, vẫn giữ tên. Việc bỏ cấp huyện không làm mất cái tên này khỏi sách sử và ký ức người dân.
Ghé Dương Minh Châu cũ: vài gợi ý
Ngắm hồ lúc chiều. Bờ hồ Dầu Tiếng phía Tây Ninh đẹp nhất vào cuối chiều, khi trời trong. Mang theo nước, áo khoác mỏng vì gió hồ khá mạnh.
Ghép với núi Bà Đen. Huyện nằm sát vùng núi Bà, có thể đi núi buổi sáng, chiều xuống hồ. Đường không xa, đi xe máy thuận tiện.
Tìm hiểu chiến khu. Hỏi cơ quan văn hóa hoặc nhà truyền thống của địa phương để biết các điểm di tích được mở cho khách, tránh đi vào rừng một mình.
An toàn ở bờ hồ. Không bơi, không lội xa ở những chỗ không quen; lòng hồ có hố sâu và gốc cây chìm.
Mùa khô và mùa mưa. Mùa khô nước rút, bãi lộ rộng, đi bộ ra gần mép nước được; mùa mưa mặt hồ đầy, cảnh xanh hơn nhưng đường đất ven hồ có thể lầy. Chọn thời điểm theo điều muốn xem.
Đường đi. Từ trung tâm Tây Ninh cũ sang Dương Minh Châu theo các đường tỉnh về phía đông, không xa. Từ TP Hồ Chí Minh có thể đi quốc lộ 22 đến Trảng Bàng hoặc Gò Dầu rồi rẽ lên; hỏi đường người địa phương nếu đi đường nhỏ ven hồ.
Đọc địa chỉ Dương Minh Châu cũ trên giấy tờ
Giấy tờ của người Dương Minh Châu làm trước 7/2025 ghi ấp, xã hoặc thị trấn, huyện Dương Minh Châu, tỉnh Tây Ninh. Khi viết địa chỉ mới, chỉ còn ấp, xã mới, tỉnh Tây Ninh; tên huyện thôi xuất hiện.
Một số tên xã của huyện cũ dễ lẫn với nơi khác: Lộc Ninh trùng tên huyện Lộc Ninh của Bình Phước cũ; Phước Minh, Phước Ninh, Bàu Năng cũng có ở vài tỉnh. Vì vậy khi gửi hàng hay ghi hồ sơ, nên ghi kèm tên tỉnh và chữ "cũ" sau tên huyện.
Ấp ở Dương Minh Châu thường mang tên số hoặc tên địa hình. Trước năm 2025 có đợt sắp xếp lại ấp, khu phố ở nhiều nơi trong tỉnh; một số ấp nhỏ được gộp. Nếu tên ấp trên giấy tờ cũ không còn, hỏi cán bộ xã để biết ấp mới tương ứng.
Người có đất ven hồ Dầu Tiếng cần lưu ý thêm các quy định về hành lang bảo vệ hồ, vì việc xây dựng, sử dụng đất trong vùng này có điều kiện riêng.
Người Dương Minh Châu đi làm, đi học
Dương Minh Châu nằm gần trung tâm Tây Ninh cũ, nên nhiều người đi làm, đi học ở thành phố và Hòa Thành cũ trong ngày. Một số người làm ở các khu công nghiệp phía nam như Trảng Bàng, Gò Dầu, đi xe đưa rước của công ty.
Thanh niên trong huyện học nghề ở các trường trong tỉnh hoặc lên TP Hồ Chí Minh học đại học, cao đẳng. Một số người đi làm xa rồi trở về mở trang trại, cửa hàng, hoặc làm dịch vụ du lịch quanh núi Bà, hồ Dầu Tiếng.
Những năm gần đây, du lịch quanh núi Bà phát triển, kéo theo nhu cầu nhà nghỉ, quán ăn ở các xã gần núi. Đây là nguồn thu mới cho một số gia đình, bên cạnh cao su, mía, mì.
Người quê Dương Minh Châu đi xa vẫn hay về vào dịp Tết và Lễ hội Xuân núi Bà. Những ngày ấy, đường từ thị trấn lên vùng núi và ra bờ hồ đông hơn hẳn, quán xá mở muộn, nhà nào cũng có khách. Sau năm 2025, tên huyện không còn trên giấy tờ, nhưng trong câu chào hỏi "người Dương Minh Châu" vẫn là cách người ta nhận nhau.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Dương Minh Châu cũ nay thuộc đâu?
Từ 1/7/2025, huyện Dương Minh Châu không còn; thị trấn và các xã cũ được sắp xếp thành một số xã mới của tỉnh Tây Ninh. Tên xã mới cho từng ấp cũ nên tra trên bảng sắp xếp chính thức hoặc hỏi UBND xã.
Tên Dương Minh Châu có nguồn gốc từ đâu?
Theo tài liệu địa phương, đây là tên một nhà hoạt động cách mạng của Tây Ninh hy sinh trong kháng chiến chống Pháp. Tên ông được đặt cho chiến khu ở phía đông tỉnh, rồi cho cả huyện.
Hồ Dầu Tiếng thuộc tỉnh nào?
Hồ trải trên đất Tây Ninh, Bình Dương cũ và Bình Phước cũ, phần lớn mặt nước ở phía Tây Ninh. Từ 7/2025, hồ nằm giữa tỉnh Tây Ninh, TP Hồ Chí Minh và tỉnh Đồng Nai mới.
Chiến khu Dương Minh Châu nằm ở đâu?
Chiến khu nằm ở vùng rừng phía đông Tây Ninh, ven sông Sài Gòn, thuộc địa bàn Dương Minh Châu và vùng lân cận. Một phần vùng đất cũ đã nằm dưới mặt hồ Dầu Tiếng sau khi xây hồ.
Dương Minh Châu trồng cây gì nhiều?
Huyện trồng nhiều cao su, mía, mì trên đất xám, đất đỏ vàng; các xã gần núi Bà Đen có mãng cầu, chuối, rau màu. Chăn nuôi bò, heo, gà cũng phổ biến.