Tỉnh Hòa Bình ngay trước ngày 1/7/2025 gồm mười đơn vị cấp huyện: thành phố Hòa Bình và chín huyện Cao Phong, Đà Bắc, Kim Bôi, Lạc Sơn, Lạc Thủy, Lương Sơn, Mai Châu, Tân Lạc, Yên Thủy. Theo Nghị quyết 202/2025/QH15 ngày 12/6/2025, Hòa Bình cùng Vĩnh Phúc nhập vào tỉnh Phú Thọ; cả nước bỏ cấp huyện từ 1/7/2025, nên mười tên trên nay là tên của những vùng đất cũ chứ không còn là cấp chính quyền.
Hòa Bình là cửa ngõ Tây Bắc nhìn từ Hà Nội, là đất của người Mường, của sông Đà và con đập thủy điện lớn một thời. Phần dưới đi qua các lớp tên gọi, bảng mười đơn vị, những lần đổi địa giới gần đây, quan hệ với tỉnh Phú Thọ mới và cách đọc một địa chỉ cũ của người Hòa Bình khi làm giấy tờ.
Từ tỉnh Mường đến tỉnh Hòa Bình
Tỉnh Hòa Bình được lập năm 1886, thời Pháp mới đặt bộ máy cai trị ở vùng trung du và miền núi phía tây đồng bằng Bắc Bộ. Các tài liệu địa chí phổ thông thường ghi rằng thời đầu tỉnh được gọi là tỉnh Mường, theo tên tộc người đông nhất trong vùng, rồi ít lâu sau mới mang tên Hòa Bình. Đất của tỉnh được cắt từ những vùng núi vốn thuộc các trấn, tỉnh lân cận thời Nguyễn.
Tỉnh lỵ đặt bên bờ sông Đà, nơi về sau thành thị xã Hòa Bình. Lý do khá dễ hiểu: sông Đà là đường thủy nối miền xuôi với Tây Bắc, thuyền bè từ Hà Nội ngược lên phải qua đoạn này, nên chọn đây làm lỵ sở vừa giữ được đường sông, vừa gần đồng bằng. Cái tên Hòa Bình mang nghĩa yên ổn, là kiểu tên đặt theo mong muốn chứ không theo một làng cụ thể.
Với người làm khảo cổ, chữ Hòa Bình còn có một nghĩa khác: văn hóa Hòa Bình. Năm 1932, nhà khảo cổ Madeleine Colani dùng tên tỉnh để gọi một nền văn hóa thời đồ đá tìm thấy trong các hang đá vôi ở vùng này. Từ đó, cái tên của một tỉnh miền núi nhỏ xuất hiện trong sách khảo cổ học Đông Nam Á, và nhiều hang ở Lạc Sơn, Tân Lạc, Yên Thủy được nhắc như nơi tìm thấy di vật.
Hà Sơn Bình và lần tái lập năm 1991
Sau năm 1975, trong đợt gộp tỉnh lớn của cả nước, Hòa Bình hợp với Hà Tây thành tỉnh Hà Sơn Bình, tỉnh lỵ đặt ở Hà Đông. Trong khoảng mười lăm năm, người Mai Châu hay Đà Bắc đi làm giấy tờ cấp tỉnh phải về tận Hà Đông, đường xa mà phần lớn đi bằng xe khách trên quốc lộ 6. Tên Hà Sơn Bình vì vậy còn nằm trên nhiều giấy khai sinh, học bạ của người sinh trong giai đoạn đó.
Năm 1991, Hà Sơn Bình chia lại thành hai tỉnh Hà Tây và Hòa Bình. Tỉnh Hòa Bình tái lập với tỉnh lỵ ở thị xã Hòa Bình bên sông Đà. Đến năm 2006, thị xã lên thành phố Hòa Bình. Năm 2008, khi Hà Tây nhập vào Hà Nội, bốn xã phía đông huyện Lương Sơn cũng được chuyển về Thủ đô, nên địa giới phía đông tỉnh có một lần co lại.
Cấp huyện cũng có những đợt thay đổi riêng. Huyện Cao Phong được lập năm 2001 từ một phần đất Kỳ Sơn và Tân Lạc. Đầu năm 2020, huyện Kỳ Sơn nhập vào thành phố Hòa Bình, nên số đơn vị cấp huyện từ mười một còn mười. Ai cầm giấy tờ ghi huyện Kỳ Sơn thì nên hiểu vùng đó ngay trước 7/2025 đã thuộc thành phố Hòa Bình.
Mười đơn vị cấp huyện ngay trước 1/7/2025
Bảng ghi đúng tên và loại đơn vị như trước ngày bỏ cấp huyện, kèm mốc cần nhớ và nét địa lý chính. Bảng cố ý không có cột dân số, diện tích, vì các con số này thay đổi theo từng đợt điều chỉnh và dễ ghi nhầm.
| Đơn vị | Loại | Mốc cần nhớ | Nét địa lý |
|---|---|---|---|
| Hòa Bình | Thành phố (từ 2006) | Nhận thêm toàn bộ huyện Kỳ Sơn năm 2020 | Hai bờ sông Đà, chân đập thủy điện |
| Cao Phong | Huyện (lập 2001) | Tách từ Kỳ Sơn và Tân Lạc | Đồi cam, phía nam lòng hồ sông Đà |
| Đà Bắc | Huyện | Huyện rộng ở phía bắc sông Đà | Núi cao, hồ thủy điện, bản Tày và Dao |
| Kim Bôi | Huyện | Huyện lỵ là thị trấn Bo | Thung lũng sông Bôi, suối khoáng nóng |
| Lạc Sơn | Huyện | Vùng Mường Vang | Núi đá vôi, giáp Thanh Hóa |
| Lạc Thủy | Huyện | Huyện lỵ là thị trấn Chi Nê | Vùng thấp phía đông nam, giáp Hà Nội và Ninh Bình |
| Lương Sơn | Huyện | Mất bốn xã về Hà Nội năm 2008 | Cửa ngõ quốc lộ 6 từ Hà Nội lên |
| Mai Châu | Huyện | Vùng người Thái ở tây nam tỉnh | Thung lũng giữa núi, giáp Sơn La |
| Tân Lạc | Huyện | Vùng Mường Bi | Quốc lộ 6 đi qua, đồi núi xen thung lũng |
| Yên Thủy | Huyện | Huyện lỵ là thị trấn Hàng Trạm | Giáp Ninh Bình và Thanh Hóa |
Tên đơn vị trong bảng là căn cứ để đối chiếu giấy tờ làm trước 7/2025. Tên xã, phường cụ thể ngày nay cần tra theo danh mục đơn vị hành chính của tỉnh Phú Thọ đã công bố.
Người Mường và bốn mường lớn
Người Mường đông nhất. Trong các dân tộc sống ở Hòa Bình cũ, người Mường chiếm phần lớn dân số, tiếp đến là người Kinh, người Thái, người Dao, người Tày và người Mông. Vì vậy Hòa Bình thường được gọi là đất Mường, và nhiều tục lệ, tên đất, cách dựng nhà sàn ở đây mang dấu ấn Mường rõ hơn bất kỳ tỉnh nào.
Câu nói về bốn mường. Người Mường có câu "nhất Bi, nhì Vang, tam Thàng, tứ Động" để kể bốn mường lớn xưa. Mường Bi ứng với vùng Tân Lạc, Mường Vang với Lạc Sơn, Mường Thàng với vùng Cao Phong, Mường Động với Kim Bôi. Câu này giúp người ngoài hiểu vì sao bốn huyện ấy được coi là lõi văn hóa Mường.
Mo Mường và chiêng. Mo Mường là những áng lời dài do thầy mo đọc trong tang lễ và các nghi lễ của cộng đồng, kể chuyện nguồn gốc trời đất, con người. Chiêng Mường đánh trong ngày hội, ngày cưới. Khi đến bản, người khách nên hỏi trước khi chụp ảnh, nhất là trong đám tang hay buổi lễ của gia đình.
Người Thái ở Mai Châu, người Dao ở Đà Bắc. Ở rìa tây nam, Mai Châu là vùng người Thái với nhà sàn, khung cửi dệt thổ cẩm. Ở phía bắc sông Đà, Đà Bắc có nhiều bản Tày và Dao. Sự đan xen này làm Hòa Bình khác hẳn hình dung của nhiều người rằng đây chỉ là một tỉnh của người Mường.
Sông Đà, con đập và hồ thủy điện
Không thể nói về Hòa Bình mà bỏ qua sông Đà. Sông chảy từ Sơn La xuống, cắt ngang tỉnh theo hướng tây bắc đông nam rồi ra khỏi tỉnh để gặp sông Hồng ở vùng Phú Thọ, Hà Nội. Trước khi có đập, khúc sông này nổi tiếng nhiều thác ghềnh, thuyền bè qua lại vất vả, có những đoạn người đi sông phải lên bờ kéo thuyền.
Nhà máy thủy điện Hòa Bình khởi công năm 1979 và hoàn thành năm 1994, xây với sự giúp đỡ của Liên Xô. Con đập chắn sông ở ngay thành phố Hòa Bình tạo ra hồ chứa kéo dài ngược lên Sơn La, ôm lấy phần đất của Đà Bắc, Cao Phong, Tân Lạc, Mai Châu. Khi nước dâng, nhiều bản ven sông phải dời lên cao hoặc đi nơi khác, và chuyện tái định cư ấy vẫn là ký ức của nhiều gia đình.
Ngày nay lòng hồ là nơi nuôi cá lồng, chạy thuyền chở khách và hàng giữa các xã ven hồ. Với người du lịch, những tên như Thung Nai, Thác Bờ, bản Dao trên đảo đều nằm trên hồ này. Khi đọc địa chỉ cũ, nên nhớ rằng hai xã nhìn sang nhau qua mặt hồ có thể thuộc hai huyện khác nhau, đi đường bộ thì phải vòng khá xa.
Nay thuộc tỉnh Phú Thọ: đọc địa chỉ cũ thế nào
Từ 1/7/2025, tỉnh Phú Thọ mới được hợp từ ba tỉnh Phú Thọ, Vĩnh Phúc và Hòa Bình, trung tâm hành chính đặt ở Việt Trì. Cấp huyện không còn, nên một địa chỉ mới chỉ có ba tầng: thôn hoặc tổ, xã hoặc phường, rồi tỉnh Phú Thọ. Địa bàn mỗi huyện cũ của Hòa Bình nay được chia thành một số xã, riêng thành phố Hòa Bình cũ có cả phường lẫn xã.
Tên xã mới nhiều khi lấy lại tên huyện cũ hoặc tên một xã cũ lớn, nhưng không phải lúc nào cũng vậy. Vì thế cách chắc nhất là tra theo tên xã cũ trên giấy tờ: biết xã cũ thuộc huyện nào, rồi đối chiếu với bảng sắp xếp đơn vị hành chính của tỉnh để ra tên xã mới. Đừng đoán theo tên huyện, vì một huyện cũ thường tách ra nhiều xã mới.
Với giấy tờ đã cấp trước 7/2025 như sổ đỏ, căn cước, bằng cấp, quy định chung là vẫn còn giá trị sử dụng, không bắt buộc đổi chỉ vì đổi tên địa giới. Khi làm thủ tục mới, người dân sẽ ghi theo tên mới. Người quê Hòa Bình sống xa nên giữ cả hai cách ghi địa chỉ, cũ và mới, để khỏi lúng túng khi khai hồ sơ.
Những tên gọi dễ gặp trên giấy tờ cũ
Người làm hồ sơ cho cha mẹ, ông bà quê Hòa Bình hay gặp những cách ghi dưới đây. Mỗi cách ghi ứng với một giai đoạn, đọc đúng sẽ đỡ nhầm khi đối chiếu:
- Tỉnh Hòa Bình trước năm 1976 và từ năm 1991 đến 30/6/2025: tên tỉnh như người ta quen gọi.
- Tỉnh Hà Sơn Bình từ năm 1976 đến 1991: tỉnh chung với Hà Tây, tỉnh lỵ ở Hà Đông.
- Thị xã Hòa Bình trước năm 2006: nay là vùng thành phố Hòa Bình cũ.
- Huyện Kỳ Sơn trước năm 2020: nay là một phần vùng thành phố Hòa Bình cũ; trước năm 2001 Kỳ Sơn còn gồm một phần đất Cao Phong.
- Huyện Tân Lạc trước năm 2001: rộng hơn, gồm cả một phần đất sau này thuộc Cao Phong.
- Bốn xã phía đông Lương Sơn trước năm 2008: nay thuộc Hà Nội, không còn là đất Hòa Bình.
Khi gặp một tên huyện ghép hoặc tên lạ không có trong danh sách trên, cách chắc nhất vẫn là đọc tên xã, tên xóm trên giấy rồi hỏi người địa phương hoặc cơ quan lưu trữ của tỉnh. Phần lớn rắc rối khi khai quê quán không nằm ở tên tỉnh mà ở tên huyện đã đổi qua nhiều lần.
Câu hỏi thường gặp
Tỉnh Hòa Bình trước 1/7/2025 có bao nhiêu đơn vị cấp huyện?
Có mười đơn vị cấp huyện: thành phố Hòa Bình và chín huyện Cao Phong, Đà Bắc, Kim Bôi, Lạc Sơn, Lạc Thủy, Lương Sơn, Mai Châu, Tân Lạc, Yên Thủy. Huyện Kỳ Sơn đã nhập vào thành phố Hòa Bình từ năm 2020 nên không còn trong danh sách này.
Hòa Bình nay thuộc tỉnh nào?
Từ 1/7/2025 theo Nghị quyết 202/2025/QH15, toàn bộ tỉnh Hòa Bình cũ nhập vào tỉnh Phú Thọ cùng với Vĩnh Phúc. Tỉnh Phú Thọ mới có trung tâm hành chính ở Việt Trì, không còn cấp huyện, chỉ còn xã và phường dưới tỉnh.
Giấy tờ ghi tỉnh Hà Sơn Bình là vùng nào?
Hà Sơn Bình là tỉnh hợp từ Hà Tây và Hòa Bình, tồn tại từ năm 1976 đến năm 1991. Nếu giấy tờ ghi một huyện như Mai Châu, Tân Lạc, Kim Bôi thuộc Hà Sơn Bình thì đó là vùng Hòa Bình cũ; nếu là Ba Vì, Chương Mỹ thì là vùng Hà Tây, nay thuộc Hà Nội.
Huyện Kỳ Sơn bây giờ ở đâu?
Huyện Kỳ Sơn nhập vào thành phố Hòa Bình từ đầu năm 2020. Vì vậy ngay trước 7/2025, vùng Kỳ Sơn cũ là một phần thành phố Hòa Bình. Sau khi bỏ cấp huyện, địa bàn này thuộc một số xã, phường của tỉnh Phú Thọ, cần tra theo tên xã cũ để biết chính xác.
Vì sao gọi Hòa Bình là đất Mường?
Vì người Mường là dân tộc đông nhất ở đây, và bốn mường lớn trong câu "nhất Bi, nhì Vang, tam Thàng, tứ Động" đều nằm trong tỉnh, ứng với vùng Tân Lạc, Lạc Sơn, Cao Phong và Kim Bôi. Tuy vậy tỉnh còn có người Thái, Dao, Tày, Mông và người Kinh.
Có phải đổi căn cước, sổ đỏ vì Hòa Bình nhập vào Phú Thọ?
Theo quy định chung khi sắp xếp đơn vị hành chính, giấy tờ đã cấp vẫn còn giá trị, không bắt buộc đổi chỉ vì đổi tên tỉnh, xã. Khi cần làm thủ tục mới hoặc cấp lại, cơ quan sẽ ghi theo địa chỉ mới. Nên hỏi ở xã, phường nơi cư trú nếu có vướng mắc cụ thể.