Huyện Tân Lạc là đơn vị cấp huyện của tỉnh Hòa Bình ngay trước 1/7/2025, nằm ở khoảng giữa tỉnh về phía tây nam, là vùng Mường Bi xưa; huyện lỵ là thị trấn Mãn Đức trên quốc lộ 6. Năm 2001, một phần đất của Tân Lạc được cắt sang lập huyện Cao Phong. Từ 1/7/2025, địa bàn huyện cũ là một số xã thuộc tỉnh Phú Thọ mới.
Trong câu "nhất Bi, nhì Vang, tam Thàng, tứ Động", Mường Bi đứng đầu. Với người Mường, Tân Lạc vì thế mang ý nghĩa đặc biệt. Bài này nói về Mường Bi, về Mãn Đức, về con đường lên Tây Bắc qua huyện và cách hiểu địa chỉ cũ.
Mường Bi: đứng đầu bốn mường
Mường Bi là vùng đất rộng ở thung lũng Tân Lạc, từ xưa có các dòng họ lang đạo lớn cai quản. Ruộng nước ở đây rộng và màu mỡ hơn nhiều nơi khác trong vùng Mường, nên dân cư đông, đời sống khá giả hơn. Đó là một lý do Mường Bi được xếp thứ nhất trong câu nói của người Mường.
Mường Bi cũng là nơi lưu giữ nhiều áng mo, nhiều bài hát, truyện cổ của người Mường. Các nhà nghiên cứu văn hóa Mường thường tìm đến đây khi sưu tầm mo và tục lệ. Chiêng Mường Bi được biết đến với những bộ chiêng nhiều chiếc, đánh trong ngày hội, ngày cưới, đám tang.
Người ngoài nghe Mường Bi thường nghĩ là tên một xã, nhưng thực ra là tên một vùng, bao gồm nhiều xã của Tân Lạc. Trên giấy tờ hành chính, tên Mường Bi không xuất hiện như một đơn vị, mà sống trong cách người Mường gọi vùng đất của mình.
Lễ hội Khai hạ và đời sống văn hóa
Đầu năm, sau Tết Nguyên đán, người Mường Bi tổ chức lễ hội Khai hạ, mở đầu một năm làm ăn mới. Lễ có phần nghi thức của các dòng họ, các thầy mo, và phần hội với chiêng, hát, các môn thể thao dân gian. Đây là dịp người các bản đổ về, người đi làm xa cũng cố về dự.
Lễ hội được tỉnh Hòa Bình cũ chú trọng giữ gìn và được nhiều người biết đến. Ngày tổ chức cụ thể có thể đổi theo năm và theo kế hoạch của địa phương, nên người muốn đến xem nên hỏi chính quyền xã hoặc người quen ở Tân Lạc trước, đừng dựa vào những ngày đăng trên mạng.
Khi dự lễ, khách nên nhớ đây là sinh hoạt văn hóa của cộng đồng chứ không phải buổi biểu diễn. Không chen vào khu vực nghi lễ, không trèo lên chỗ cao để chụp ảnh, ăn mặc kín đáo. Nếu được mời uống rượu cần hay ăn cỗ, nên nhận lời một cách vui vẻ, vừa phải.
Mãn Đức: ngã ba của những con đường
Huyện lỵ trên quốc lộ 6. Thị trấn Mãn Đức nằm trên quốc lộ 6, giữa thành phố Hòa Bình và đèo Thung Khe đi Mai Châu. Xe lên Tây Bắc nào cũng qua đây, nên Mãn Đức có nhiều quán ăn, cây xăng, chỗ nghỉ cho người đi đường.
Đường về phía nam. Từ Mãn Đức có tuyến đường đi về phía nam qua Lạc Sơn, Yên Thủy rồi xuống Ninh Bình, thường gọi là quốc lộ 12B. Nhờ tuyến này, Tân Lạc là nơi các vùng phía nam tỉnh nối với trục quốc lộ 6 lên Tây Bắc.
Chợ Mãn Đức. Chợ ở Mãn Đức là nơi người các xã quanh đó mua bán. Phiên đông có măng, rau rừng, gà, lợn, gạo nếp, cá suối, đồ đan. Nhiều người Mường đi chợ vẫn mặc váy áo truyền thống, nói tiếng Mường với nhau.
Đèo Thung Khe. Từ Mãn Đức đi tiếp về phía tây là bắt đầu lên đèo Thung Khe, ranh giới tự nhiên giữa Tân Lạc và Mai Châu. Đoạn này hay có sương mù vào mùa đông, xe cần đi chậm.
Chiêng Mường Bi: mỗi người giữ một tiếng
Khác cồng chiêng của nhiều dân tộc Tây Nguyên, chiêng Mường thường là chiêng có núm, mỗi chiếc cho một âm riêng. Khi đánh, mỗi người giữ một chiếc, gõ đúng chỗ của mình trong bài, các tiếng ghép lại mới thành giai điệu. Vì thế một bài chiêng cần cả nhóm người quen tay nhau, thiếu một người là bài hụt mất một tiếng.
Người đánh chiêng ở Mường Bi phần nhiều là phụ nữ, mặc váy Mường, đeo chiêng trước ngực hoặc treo trên giá. Chiêng có mặt trong lễ mừng nhà mới, đám cưới, ngày hội đầu xuân và cả trong tang lễ, mỗi dịp một kiểu bài khác nhau. Người già trong bản nghe tiếng chiêng là biết nhà nào đang có việc gì.
Trước kia, một bộ chiêng là tài sản lớn của gia đình, được cất giữ cẩn thận, chỉ mang ra vào dịp quan trọng. Ngày nay nhiều xã ở Tân Lạc lập đội chiêng, dạy cho lớp trẻ để nghề không mai một. Khách muốn nghe chiêng thật nên đến vào dịp hội hoặc hỏi xem đội chiêng của bản có buổi tập nào không, thay vì chỉ nghe ở các điểm biểu diễn ven đường.
Năm 2001: chia đất cho Cao Phong
Trước năm 2001, Tân Lạc rộng hơn, gồm cả một phần đất phía bắc và đông mà sau này thuộc Cao Phong. Khi huyện Cao Phong được lập năm 2001 từ đất của Kỳ Sơn và Tân Lạc, một số xã của Tân Lạc được chuyển sang huyện mới.
Hệ quả cho giấy tờ là người sinh trước năm 2001 ở các xã ấy có giấy khai sinh ghi huyện Tân Lạc, nhưng giấy tờ làm sau năm 2001 lại ghi huyện Cao Phong. Cả hai đều đúng theo thời điểm cấp. Khi khai quê quán, nên ghi theo giấy gốc.
Ngoài ra, trong đợt sắp xếp những năm 2019–2020, một số xã nhỏ của Tân Lạc đã nhập lại với nhau. Vì thế, tên xã trên giấy tờ cũ có thể đã đổi một lần trước năm 2025, rồi đổi tiếp sau 7/2025. Người tra cần đi từng bước, từ tên xã gốc đến tên xã ngay trước 7/2025, rồi mới đến tên xã mới.
Núi rừng phía nam và nghề nông
Phía nam Tân Lạc là vùng núi cao hơn, giáp Lạc Sơn, có rừng tự nhiên được giữ trong khu bảo tồn thiên nhiên Ngọc Sơn – Ngổ, trải trên đất hai huyện. Đây là nơi còn nhiều loài cây, chim, thú. Vào rừng cần có người địa phương dẫn và tuân theo quy định của khu bảo tồn.
Ở thung lũng, người Tân Lạc trồng lúa nước, ngô, mía, rau; trên đồi trồng cây ăn quả và keo. Chăn nuôi lợn, gà, trâu bò là nguồn thu quan trọng của nhiều hộ. Những năm gần đây, một số xã thử trồng các loại cây có giá trị hơn, kết quả mỗi nơi một khác.
Như nhiều huyện miền núi, Tân Lạc có đông người trẻ đi làm xa. Tiền gửi về xây nhà, sửa đường, mua xe. Mỗi dịp Tết và mùa lễ hội Khai hạ, huyện đông vui hẳn khi người đi xa trở về.
Ruộng thung lũng Mường Bi xưa được tưới bằng hệ thống mương phai, cọn nước do chính người trong bản đào đắp và chia nước theo lệ làng. Nhiều đoạn mương nay đã được kiên cố bằng bê tông, nhưng cách chia nước theo thứ tự ruộng trên, ruộng dưới vẫn theo nếp cũ. Người đến vào mùa cấy sẽ thấy nước chảy róc rách dọc bờ ruộng, đó là dấu vết của một kiểu làm nông đã có từ nhiều đời.
Đến Tân Lạc: vài điều nên biết
Tân Lạc thường là điểm dừng trên đường lên Mai Châu, nhưng ở lại một ngày có thể thấy nhiều hơn. Một số lưu ý:
- Muốn xem đời sống Mường, nên rời quốc lộ đi vào các bản trong thung lũng, đừng chỉ dừng ở Mãn Đức.
- Mùa lúa và mùa gặt là lúc thung lũng Mường Bi đẹp nhất; mùa lễ hội Khai hạ đông người nhất.
- Khi ăn cơm ở nhà dân, nên báo trước để chủ nhà chuẩn bị; món thường có thịt lợn, cá suối, rau rừng, cơm đồ.
- Đường quốc lộ 6 qua Tân Lạc đông xe tải; đi xe máy nên cẩn thận ở các đoạn dốc, cua.
- Muốn vào khu bảo tồn, cần hỏi trước quy định và đi cùng người dẫn đường địa phương.
Bài không nêu giá cả hay giờ giấc, vì những thứ này đổi theo mùa và theo từng nơi. Người đi nên hỏi trực tiếp chỗ nghỉ hoặc người địa phương để có thông tin mới nhất.
Nay thuộc đâu
Từ ngày 1/7/2025, huyện Tân Lạc không còn là đơn vị hành chính. Địa bàn huyện cũ được sắp xếp thành một số xã thuộc tỉnh Phú Thọ mới. Vùng thị trấn Mãn Đức cũ và các xã lân cận nay thuộc một xã mới, người địa phương vẫn quen gọi theo tên cũ.
Bài này không ghi tên từng xã mới để tránh sai. Người cần tra nên dùng tên xã cũ, hỏi tại bộ phận một cửa hoặc tra danh mục đơn vị hành chính đã công bố của tỉnh Phú Thọ.
Giấy tờ đã cấp trước 7/2025 vẫn còn giá trị theo quy định chung. Tên Mường Bi, Mãn Đức vẫn sống trong cách người Mường gọi quê mình, dù trên giấy tờ nay chỉ còn tên xã và tên tỉnh Phú Thọ.
Về vị trí trong tỉnh mới, Tân Lạc cũ nằm ở phía tây nam tỉnh Phú Thọ, cách Việt Trì một chặng xa qua thành phố Hòa Bình cũ. Quốc lộ 6 vẫn là trục chính của vùng, nối Tân Lạc cũ với Mai Châu cũ ở phía tây và với vùng thành phố Hòa Bình cũ ở phía đông. Những việc cần đến cơ quan cấp tỉnh thì nên hỏi trước nơi tiếp nhận, vì nhiều hồ sơ có thể nộp trực tuyến hoặc nộp ngay ở xã.
Câu hỏi thường gặp
Huyện lỵ Tân Lạc ở đâu?
Huyện lỵ Tân Lạc trước 1/7/2025 là thị trấn Mãn Đức, nằm trên quốc lộ 6, giữa thành phố Hòa Bình và đèo Thung Khe. Sau khi bỏ cấp huyện, vùng Mãn Đức cũ thuộc một xã mới của tỉnh Phú Thọ.
Tân Lạc cũ nay thuộc tỉnh nào?
Từ 1/7/2025, địa bàn huyện Tân Lạc cũ là một số xã thuộc tỉnh Phú Thọ mới, hợp từ Phú Thọ, Vĩnh Phúc và Hòa Bình. Tên xã mới cụ thể nên tra theo tên xã cũ trên giấy tờ.
Mường Bi là gì?
Mường Bi là tên một vùng đất của người Mường ở thung lũng Tân Lạc, đứng đầu trong câu "nhất Bi, nhì Vang, tam Thàng, tứ Động". Mường Bi không phải tên một xã mà là tên vùng gồm nhiều xã, nơi lưu giữ nhiều mo, chiêng và tục lệ Mường.
Lễ hội Khai hạ Mường Bi tổ chức khi nào?
Lễ hội thường được tổ chức vào đầu năm âm lịch, sau Tết Nguyên đán, để mở đầu một năm làm ăn mới. Ngày cụ thể có thể đổi theo từng năm, nên hỏi chính quyền xã hoặc người địa phương trước khi đến.
Sinh ở Tân Lạc trước 2001 mà nay giấy tờ ghi Cao Phong là sao?
Năm 2001, một số xã của Tân Lạc được chuyển sang huyện Cao Phong mới lập. Nếu bạn sinh ở một trong các xã đó, giấy khai sinh ghi Tân Lạc, giấy tờ sau năm 2001 ghi Cao Phong. Cả hai đều đúng theo thời điểm cấp.
Từ Tân Lạc đi Lạc Sơn, Ninh Bình thế nào?
Từ thị trấn Mãn Đức cũ có tuyến đường đi về phía nam qua Lạc Sơn, Yên Thủy rồi xuống Ninh Bình, thường gọi là quốc lộ 12B. Đường qua nhiều đoạn đồi núi, nên đi ban ngày và hỏi tình trạng đường khi mưa lớn.