Ngay trước ngày 1/7/2025, tỉnh Đắk Nông có tám đơn vị cấp huyện: thành phố Gia Nghĩa và bảy huyện Cư Jút, Đắk Glong, Đắk Mil, Đắk R'Lấp, Đắk Song, Krông Nô, Tuy Đức. Từ 1/7/2025, theo Nghị quyết 202/2025/QH15, Đắk Nông cùng Bình Thuận nhập vào tỉnh Lâm Đồng; cấp huyện bị bỏ, xã và phường được sắp xếp lại.
Đắk Nông là một tỉnh trẻ: chỉ tồn tại hơn hai mươi năm, từ 1/1/2004 đến giữa năm 2025. Nhưng vùng đất thì đã qua nhiều lớp tên gọi, từ thời các bon làng M'nông, qua tỉnh Quảng Đức trước 1975, rồi gần ba mươi năm là phần phía nam của tỉnh Đắk Lắk. Phần dưới đi lần lượt các lớp đó, kể tên từng huyện kèm nét chính, rồi chỉ cách đọc một địa chỉ Đắk Nông cũ trên giấy tờ sau ngày sáp nhập.
Vùng đất của người M'nông trước khi có tên tỉnh
Trước khi có ranh giới hành chính kiểu hiện đại, vùng cao nguyên phía nam Đắk Lắk là đất cư trú lâu đời của người M'nông, cùng người Mạ ở phía đông nam và người Ê Đê ở rìa phía bắc. Đơn vị sống của người M'nông là bon, mỗi bon có rừng, rẫy, nguồn nước riêng; nhiều tên đất, tên suối ngày nay vẫn giữ gốc từ tiếng của họ, nhất là những tên mở đầu bằng chữ Đắk, nghĩa là nước.
Đầu thế kỷ XX, khi chính quyền thuộc địa mở rộng quản lý lên cao nguyên, vùng này nổi tiếng với phong trào chống Pháp của người M'nông do N'Trang Lơng lãnh đạo, kéo dài nhiều năm và lan sang cả vùng biên giới phía Campuchia. Núi Nâm Nung, nằm giữa các huyện Krông Nô, Đắk Glong, Đắk Song cũ, gắn liền với những câu chuyện về phong trào này.
Thời đó, vùng đất chưa có tên Đắk Nông như một tỉnh. Nó nằm trong các khu vực hành chính rộng lớn của cao nguyên, thưa người, đường sá chủ yếu là lối mòn qua rừng. Những đồn điền cà phê đầu tiên của người Pháp xuất hiện quanh vùng Đắk Mil, mở đầu một thứ cây sau này thành sinh kế chính của cả vùng.
Khi đọc lịch sử Đắk Nông, nên nhớ rằng phần lớn những gì người ta biết rõ về vùng đất trước giữa thế kỷ XX đến từ ký ức cộng đồng và các ghi chép của người ngoài, nên chi tiết về năm tháng, địa điểm nhiều khi không thống nhất. Không chắc thì giữ ở mức nét chung, đừng thêm thắt.
Tỉnh Quảng Đức 1959–1975 và thời thuộc Đắk Lắk
Năm 1959, chính quyền Việt Nam Cộng hòa lập tỉnh Quảng Đức trên phần đất phía nam cao nguyên Đắk Lắk, tỉnh lỵ đặt ở Gia Nghĩa. Tỉnh có các quận như Đức Lập ở vùng Đắk Mil ngày nay, Kiến Đức ở vùng Đắk R'Lấp, cùng một số quận khác. Phạm vi Quảng Đức phần lớn tương ứng với Đắk Nông sau này nhưng không khớp từng ranh giới.
Trong chiến tranh, đây là vùng tranh chấp gay gắt vì nằm trên đường nối cao nguyên với miền Đông Nam Bộ và sát biên giới Campuchia. Trong chiến dịch Tây Nguyên mùa xuân 1975, cụm cứ điểm Đức Lập là một trong những nơi bị tiến công đầu tiên, ngay trước trận Buôn Ma Thuột.
Sau năm 1975, tỉnh Quảng Đức không còn, phần đất được nhập vào tỉnh Đắk Lắk. Gia Nghĩa trở thành thị trấn huyện lỵ của huyện Đắk Nông, một huyện trùng tên với tỉnh sau này. Suốt gần ba mươi năm, các huyện phía nam như Đắk R'Lấp, Đắk Nông, Đắk Mil, Đắk Song, Krông Nô, Cư Jút đều thuộc Đắk Lắk, người dân làm việc cấp tỉnh phải lên Buôn Ma Thuột.
Cũng trong giai đoạn này, làn sóng người từ đồng bằng, trung du miền Bắc và miền Trung lên khai hoang, theo các chương trình xây dựng vùng kinh tế mới và theo dòng di cư tự do. Bộ mặt dân cư vùng đất thay đổi hẳn: bên cạnh bon làng M'nông, Mạ là những thôn người Kinh, người Tày, Nùng, Dao, Mông lập nghiệp trên đất đỏ.
Lập tỉnh Đắk Nông năm 2004 và các lần đổi huyện
Cuối năm 2003, Quốc hội ra nghị quyết chia tỉnh Đắk Lắk thành hai tỉnh Đắk Lắk và Đắk Nông, có hiệu lực từ 1/1/2004. Cùng đợt đó, Lai Châu được chia thành Lai Châu và Điện Biên, Cần Thơ được chia thành thành phố Cần Thơ và tỉnh Hậu Giang. Lý do chính với Đắk Nông là các huyện phía nam ở quá xa Buôn Ma Thuột, hạ tầng yếu, cần bộ máy tỉnh đến gần hơn.
Khi lập tỉnh, Đắk Nông có sáu huyện: Đắk Nông, Cư Jút, Krông Nô, Đắk Mil, Đắk Song, Đắk R'Lấp. Tỉnh lỵ đặt ở thị trấn Gia Nghĩa thuộc huyện Đắk Nông. Năm 2005, huyện Đắk Nông được chia thành thị xã Gia Nghĩa và huyện Đắk Glong, nên cái tên huyện Đắk Nông biến mất khỏi bản đồ hành chính từ đó.
Cuối năm 2006, huyện Tuy Đức được lập trên phần đất phía tây tách từ huyện Đắk R'Lấp, giáp biên giới Campuchia. Đầu năm 2020, thị xã Gia Nghĩa lên thành phố thuộc tỉnh. Từ đó đến ngày 1/7/2025, cơ cấu tám đơn vị cấp huyện đứng yên, không có thêm lần nhập hay tách huyện nào.
Như vậy, nếu bạn gặp chữ “huyện Đắk Nông” trên một giấy tờ cũ, đó là đơn vị trước năm 2005, nay tương ứng với Gia Nghĩa và Đắk Glong, chứ không phải toàn tỉnh. Đây là chỗ người ngoài vùng hay nhầm nhất khi đọc hồ sơ đất hay giấy khai sinh của gia đình.
Tám đơn vị cấp huyện ngay trước 1/7/2025
Bảng dưới liệt kê đủ tám đơn vị theo đúng tên ngay trước khi bỏ cấp huyện, kèm tên cũ hơn nếu có và nét chính để nhận ra từng vùng.
| Đơn vị | Tên cũ hơn, mốc lập | Nét chính |
|---|---|---|
| Thành phố Gia Nghĩa | Tỉnh lỵ Quảng Đức; thị trấn huyện Đắk Nông; thị xã 2005, thành phố 2020 | Phố đồi quanh hồ trung tâm, nơi quốc lộ 14 gặp quốc lộ 28 |
| Huyện Cư Jút | Lập khi còn thuộc Đắk Lắk | Cửa ngõ phía bắc bên sông Sêrêpốk, gần Buôn Ma Thuột |
| Huyện Đắk Glong | Tách từ huyện Đắk Nông năm 2005 | Vùng cao, hồ Tà Đùng, sông Đồng Nai, quốc lộ 28 |
| Huyện Đắk Mil | Vùng quận Đức Lập thời trước 1975 | Cà phê lâu đời, hồ Tây, cửa khẩu Đắk Per |
| Huyện Đắk R'Lấp | Vùng quận Kiến Đức; tách phần tây lập Tuy Đức năm 2006 | Quốc lộ 14 giáp Bình Phước, bô-xít Nhân Cơ |
| Huyện Đắk Song | Lập đầu những năm 2000 khi còn thuộc Đắk Lắk | Hồ tiêu, cà phê dọc quốc lộ 14 |
| Huyện Krông Nô | Lập khi còn thuộc Đắk Lắk | Sông Krông Nô, cánh đồng lúa, hang động núi lửa |
| Huyện Tuy Đức | Lập cuối năm 2006, không có thị trấn | Biên giới, cửa khẩu Bu Prăng, khoai lang, mắc ca |
Các năm thành lập ghi ở đây là mốc phổ biến trong tài liệu hành chính; muốn trích dẫn chính xác số hiệu văn bản thì nên tra cơ sở dữ liệu văn bản pháp luật.
Đất đỏ, cà phê, hồ tiêu và Công viên địa chất
Đắk Nông nằm ở rìa tây nam Tây Nguyên, phần lớn là cao nguyên đất đỏ bazan xen đồi thoải và thung lũng sông. Phía bắc có sông Sêrêpốk và sông Krông Nô, phía đông nam có sông Đồng Nai làm ranh với Lâm Đồng cũ. Khí hậu chia hai mùa rõ: mùa mưa dài từ khoảng tháng năm đến tháng mười, mùa khô nắng gió, nhiều nơi thiếu nước tưới.
Sinh kế chính của người dân là cây công nghiệp: cà phê vối, hồ tiêu, điều, cao su, và gần đây là sầu riêng, bơ, mắc ca. Vùng Đắk Song nổi tiếng hồ tiêu, Đắk Mil nổi tiếng cà phê lâu đời, Tuy Đức có khoai lang và mắc ca. Lúa nước tập trung ở các thung lũng ven sông như vùng Buôn Choah của Krông Nô.
Dưới lòng đất là trữ lượng bô-xít lớn. Tổ hợp bô-xít, alumin Nhân Cơ ở Đắk R'Lấp là dự án công nghiệp lớn nhất của tỉnh cũ. Trên các dòng sông có nhiều thủy điện; hồ Tà Đùng ở Đắk Glong chính là hồ chứa của thủy điện Đồng Nai 3.
Năm 2020, UNESCO công nhận Công viên địa chất toàn cầu Đắk Nông, trải qua nhiều huyện phía bắc và trung tâm tỉnh cũ, nổi bật với hệ thống hang động trong dung nham núi lửa ở Krông Nô và các miệng núi lửa đã tắt. Đây là một trong số ít công viên địa chất toàn cầu ở Việt Nam, và là lý do nhiều người ngoài vùng biết tới cái tên Đắk Nông.
Sáp nhập vào tỉnh Lâm Đồng từ 1/7/2025
Theo Nghị quyết 202/2025/QH15 ngày 12/6/2025 về sắp xếp đơn vị hành chính cấp tỉnh, ba tỉnh Lâm Đồng, Đắk Nông và Bình Thuận hợp thành tỉnh Lâm Đồng mới, trung tâm hành chính đặt ở Đà Lạt. Cùng thời điểm 1/7/2025, cả nước bỏ cấp huyện, chính quyền địa phương chỉ còn cấp tỉnh và cấp xã.
Với người Đắk Nông cũ, điều này có nghĩa là hai thay đổi chồng lên nhau: tên tỉnh đổi thành Lâm Đồng, và tên huyện, thị xã, thành phố không còn xuất hiện trong địa chỉ hành chính. Các xã, phường, thị trấn cũ được gộp lại thành xã, phường mới. Ví dụ, thành phố Gia Nghĩa cũ nay là ba phường Bắc Gia Nghĩa, Nam Gia Nghĩa, Đông Gia Nghĩa; huyện Tuy Đức cũ nay là ba xã Quảng Trực, Quảng Tân, Tuy Đức.
Một hệ quả thực tế là khoảng cách tới trung tâm tỉnh. Từ Gia Nghĩa lên Đà Lạt xa hơn nhiều so với khi tỉnh lỵ ở ngay Gia Nghĩa. Tuy vậy, phần lớn thủ tục hằng ngày như hộ tịch, chứng thực, cư trú nay giải quyết ở cấp xã, phường, và nhiều việc làm được trực tuyến, nên người dân ít phải lên tỉnh hơn trước.
Tên “Đắk Nông” không biến mất khỏi đời sống: nó còn trong tên Công viên địa chất, trong tên nhiều trường học, công ty, sản phẩm, và trong cách người ta giới thiệu quê mình. Chỉ là trên giấy tờ hành chính mới, nó nhường chỗ cho Lâm Đồng.
Đọc một địa chỉ Đắk Nông cũ trên giấy tờ
Một địa chỉ Đắk Nông trước 7/2025 thường có bốn tầng: thôn, bon hoặc tổ dân phố; xã, phường hoặc thị trấn; huyện hoặc thành phố; và tỉnh Đắk Nông. Sau 7/2025, địa chỉ chỉ còn ba tầng: thôn hoặc tổ dân phố, xã hoặc phường mới, và tỉnh Lâm Đồng. Tầng huyện biến mất, tầng xã có thể đã đổi tên.
Giấy tờ cấp trước năm 2004 sẽ ghi tỉnh Đắk Lắk; trước năm 2005 có thể ghi huyện Đắk Nông, thị trấn Gia Nghĩa; trước cuối năm 2006, đất ở vùng Tuy Đức ghi huyện Đắk R'Lấp. Giấy tờ thời trước 1975 có thể ghi tỉnh Quảng Đức và tên quận cũ. Tất cả đều chỉ cùng một vùng đất ở các thời điểm khác nhau.
Giấy tờ cũ vẫn có giá trị theo thời điểm cấp; nhà nước không bắt đổi hàng loạt chỉ vì địa danh thay đổi. Khi làm thủ tục mới, cơ quan sẽ ghi theo tên đơn vị mới. Nếu cần chứng minh địa chỉ cũ và mới là một, có thể hỏi ủy ban xã, phường nơi cư trú, mang theo căn cước và giấy tờ có địa chỉ cũ.
Khi gửi hàng, ghi tên xã, phường mới kèm tên cũ trong ngoặc giúp người giao hàng quen đường dễ tìm, ví dụ “xã Quảng Khê, tỉnh Lâm Đồng (trước là huyện Đắk Glong, Đắk Nông)”. Trong các bài về từng huyện của danh mục này, tên xã mới chỉ được nêu khi đã đối chiếu chắc; những chỗ còn lại viết chung để tránh sai.
Câu hỏi thường gặp
Tỉnh Đắk Nông cũ nay thuộc tỉnh nào?
Từ 1/7/2025, toàn bộ tỉnh Đắk Nông cũ thuộc tỉnh Lâm Đồng, theo Nghị quyết 202/2025/QH15. Tỉnh Lâm Đồng mới gồm Lâm Đồng, Đắk Nông và Bình Thuận cũ, trung tâm hành chính đặt ở Đà Lạt.
Đắk Nông trước sáp nhập có bao nhiêu huyện?
Ngay trước 1/7/2025, Đắk Nông có tám đơn vị cấp huyện: thành phố Gia Nghĩa và bảy huyện Cư Jút, Đắk Glong, Đắk Mil, Đắk R'Lấp, Đắk Song, Krông Nô, Tuy Đức. Từ ngày đó, cấp huyện không còn trên cả nước.
Tỉnh Đắk Nông được thành lập năm nào?
Tỉnh Đắk Nông được lập từ 1/1/2004 theo nghị quyết của Quốc hội cuối năm 2003, chia tỉnh Đắk Lắk thành hai tỉnh. Trước đó, vùng đất thuộc Đắk Lắk từ sau năm 1975, và trước nữa phần lớn thuộc tỉnh Quảng Đức.
Huyện Đắk Nông và tỉnh Đắk Nông khác nhau thế nào?
Huyện Đắk Nông là đơn vị cấp huyện có trước, huyện lỵ ở thị trấn Gia Nghĩa. Năm 2005, huyện này được chia thành thị xã Gia Nghĩa và huyện Đắk Glong. Tỉnh Đắk Nông là cấp tỉnh, rộng hơn nhiều, gồm tám đơn vị cấp huyện.
Tỉnh Quảng Đức có phải là Đắk Nông không?
Không hoàn toàn. Quảng Đức là tỉnh thời Việt Nam Cộng hòa, từ 1959 đến 1975, tỉnh lỵ ở Gia Nghĩa. Phạm vi của nó phần lớn tương ứng với Đắk Nông sau này, nhưng ranh giới các thời kỳ không khớp từng xã.
Giấy tờ ghi tỉnh Đắk Nông có phải đổi ngay không?
Không bắt buộc đổi ngay. Giấy tờ cấp trước 1/7/2025 vẫn có giá trị theo thời điểm cấp. Khi bạn làm thủ tục mới hoặc cấp đổi vì lý do khác, cơ quan sẽ ghi theo xã, phường mới và tỉnh Lâm Đồng.