Thành phố Hòa Bình là tỉnh lỵ của tỉnh Hòa Bình ngay trước 1/7/2025, nằm hai bên sông Đà, nơi có đập thủy điện Hòa Bình; từ năm 2020 thành phố còn gồm toàn bộ địa bàn huyện Kỳ Sơn cũ. Sau khi bỏ cấp huyện, vùng này được chia thành một số phường và xã thuộc tỉnh Phú Thọ mới.
Với nhiều người miền xuôi, thành phố Hòa Bình là chặng dừng đầu tiên trên quốc lộ 6 lên Tây Bắc. Với người địa phương, đây là phố chợ, nơi đi học, đi khám bệnh, làm giấy tờ của cả tỉnh. Bài này kể lại các lớp tên của đô thị, chuyện Kỳ Sơn nhập vào, đời sống quanh con đập và cách hiểu địa chỉ cũ.
Từ lỵ sở bên sông đến thành phố
Khi tỉnh Hòa Bình được lập cuối thế kỷ mười chín, tỉnh lỵ đặt ở bờ sông Đà, chỗ dòng sông vừa ra khỏi vùng núi để chảy về phía đồng bằng. Khu phố xưa là nơi có đồn, công sở và chợ, quanh đó là các làng Mường. Tên Phương Lâm, sau thành tên một phường trung tâm, được nhắc nhiều khi kể về khu phố cũ này.
Trong chiến tranh, thị xã chịu nhiều đợt đánh phá vì nằm trên trục đường lên Tây Bắc. Sau năm 1975, khi Hòa Bình nhập vào Hà Sơn Bình, thị xã không còn là tỉnh lỵ, nhưng lại được biết đến khắp nơi nhờ công trường thủy điện. Hàng chục nghìn công nhân, kỹ sư từ khắp các tỉnh đổ về, dựng khu tập thể, trường học, bệnh viện, làm dân số và diện mạo thị xã đổi khác hẳn.
Năm 1991, khi tỉnh Hòa Bình tái lập, thị xã trở lại làm tỉnh lỵ. Năm 2006, thị xã Hòa Bình được công nhận là thành phố. Đến năm 2019, nhiều phường, xã nhỏ của thành phố được sắp xếp lại theo chủ trương chung, nên một số tên phường quen thuộc của thế hệ trước đã không còn ngay từ trước đợt sắp xếp năm 2025.
Kỳ Sơn: một huyện cũ trong lòng thành phố
Huyện Kỳ Sơn nằm phía đông bắc thành phố, dọc quốc lộ 6 trên đường từ Lương Sơn vào. Đây là vùng đồi thấp, có cả người Mường và người Kinh, sống bằng ruộng lúa, đồi cây và buôn bán ven đường. Năm 2001, một phần đất Kỳ Sơn được cắt sang để lập huyện Cao Phong, nên Kỳ Sơn từ đó còn khá nhỏ.
Đầu năm 2020, theo nghị quyết của Ủy ban Thường vụ Quốc hội về sắp xếp đơn vị hành chính, toàn bộ huyện Kỳ Sơn nhập vào thành phố Hòa Bình. Thị trấn Kỳ Sơn cũ trở thành một phường của thành phố, các xã còn lại thành xã thuộc thành phố. Vì vậy, ngay trước 7/2025, thành phố Hòa Bình rộng hơn nhiều so với hình dung của người chỉ biết khu phố bên sông.
Người sinh ở Kỳ Sơn trước năm 2020 có giấy tờ ghi huyện Kỳ Sơn, tỉnh Hòa Bình, có khi còn ghi tỉnh Hà Sơn Bình nếu sinh trước năm 1991. Khi khai hồ sơ, nên ghi đúng như trên giấy gốc ở phần quê quán, còn nơi cư trú hiện nay thì ghi theo tên xã, phường mới của tỉnh Phú Thọ. Không cần tự sửa tên cũ thành tên mới trên các giấy tờ đã có.
Sống bên con đập thủy điện
Con đập ngay trong thành phố. Đập thủy điện Hòa Bình nằm ở phía tây khu trung tâm, chắn ngang sông Đà. Nhà máy khởi công năm 1979, hoàn thành năm 1994. Người dân quen gọi tắt là "thủy điện", và nhiều khu phố, trường học mọc lên từ thời công trường vẫn mang dấu ấn những năm ấy.
Khu tưởng niệm. Gần đập có khu tượng đài và nơi tưởng niệm những người đã mất khi xây dựng công trình. Đây là chỗ nhiều đoàn khách ghé, và với người địa phương là nơi gợi nhớ những gia đình có người thân từng làm ở công trường.
Những ngày xả lũ. Mùa mưa, khi hồ đầy, nhà máy có thể mở cửa xả đáy. Tin xả lũ thường được thông báo trước, người sống ven sông phía hạ lưu và người đi thuyền cần để ý. Khách du lịch muốn xem cảnh xả nước nên theo thông báo chính thức, không đứng sát bờ ở các đoạn cấm.
Sông chia đôi thành phố. Hai bờ sông được nối bằng các cây cầu, trong đó có cầu Hòa Bình cũ và những cầu mới xây sau này. Người hẹn gặp nhau trong thành phố hay nói bờ trái, bờ phải, nên khi hỏi đường nên hỏi rõ mình đang ở bờ nào.
Phố chợ của người Mường
Thành phố Hòa Bình là nơi hàng hóa của cả tỉnh dồn về rồi tỏa đi. Chợ trung tâm bán từ rau rừng, măng, mật ong, cá sông Đà đến vải thổ cẩm, gạo nếp nương. Sáng sớm có những người từ các xã quanh thành phố gánh rau, gà ra bán, nói tiếng Mường với nhau, đến trưa thì về bản.
Món ăn mà khách hay tìm là thịt lợn bản nướng hoặc hấp, cơm lam, rau đắng, cá suối nướng, và rượu cần trong các bữa cỗ. Nhiều quán dọc quốc lộ 6 bán cho khách đi đường, còn quán quen của người địa phương thường nằm sâu trong các ngõ. Giá cả đổi theo mùa và theo quán, nên khi gọi món lạ nên hỏi giá trước.
Thành phố cũng là nơi có trường cao đẳng, bệnh viện tuyến tỉnh và các cơ quan cũ của tỉnh. Sau ngày 1/7/2025, phần lớn công việc cấp tỉnh chuyển về Việt Trì, nhưng nhiều dịch vụ công vẫn được giải quyết ở các phường, xã. Người cần làm việc với cơ quan cấp tỉnh nên hỏi trước nơi tiếp nhận hồ sơ để khỏi đi nhầm.
Đi lại và vài điều nên biết
Thành phố nằm cách trung tâm Hà Nội không xa theo quốc lộ 6 và cao tốc Hòa Lạc – Hòa Bình. Vài điểm thực tế cho người mới đến:
- Từ Hà Nội, đường cao tốc qua Hòa Lạc rút ngắn thời gian đáng kể so với quốc lộ 6 cũ, nhưng đoạn đèo và đoạn vào phố vẫn đông vào cuối tuần.
- Muốn lên Mai Châu, Mộc Châu hay Sơn La thì đi tiếp quốc lộ 6 qua Tân Lạc; muốn xuống Kim Bôi, Lạc Sơn thì rẽ theo các tỉnh lộ phía nam.
- Muốn ra lòng hồ, người ta thường đi bến thuyền ở phía trên đập rồi theo thuyền vào các vùng Thung Nai, Thác Bờ.
- Mùa mưa có thể sạt lở trên các đường đèo quanh thành phố; nên xem tin thời tiết trước khi đi đường núi buổi tối.
- Khi hỏi đường bằng tên cũ như phường Phương Lâm, thị trấn Kỳ Sơn, người địa phương vẫn hiểu ngay, dù trên giấy tờ mới đã dùng tên khác.
Không có số liệu chính thức nào trong bài này về khoảng cách hay thời gian đi đường, vì chúng thay đổi theo tuyến chọn và tình trạng giao thông.
Nay thuộc đâu trong tỉnh Phú Thọ
Từ ngày 1/7/2025, thành phố Hòa Bình không còn là đơn vị hành chính. Địa bàn thành phố cũ, gồm cả vùng Kỳ Sơn, được chia thành một số phường và xã thuộc tỉnh Phú Thọ mới. Phần lõi đô thị bên sông Đà thành các phường, còn vùng đồi phía ngoài thành các xã.
Bài này không liệt kê tên từng phường, xã mới vì việc ghép các phường, xã cũ khá phức tạp, ghi sai sẽ làm người đọc khai nhầm hồ sơ. Cách chắc nhất là cầm tên phường, xã cũ, ví dụ phường Phương Lâm, phường Tân Hòa hay xã thuộc Kỳ Sơn cũ, rồi tra trong danh mục đơn vị hành chính của tỉnh Phú Thọ hoặc hỏi tại bộ phận một cửa gần nhất.
Một điều nhỏ mà hay gây nhầm: trên nhiều trang bản đồ số và biển chỉ đường, tên thành phố Hòa Bình vẫn còn hiện một thời gian sau ngày sắp xếp, vì việc cập nhật dữ liệu cần thời gian. Khi đặt hàng, gửi thư hay khai địa chỉ giao nhận, nên ghi tên xã, phường mới kèm tên thôn, tổ cho rõ, và nếu được thì thêm một dòng ghi chú tên cũ để người giao hàng dễ tìm.
Dù không còn là tỉnh lỵ, vùng thành phố Hòa Bình cũ vẫn là đô thị lớn nhất phía tây nam tỉnh Phú Thọ mới, là đầu mối của đường đi Tây Bắc và lòng hồ sông Đà. Với người quê ở các huyện Mai Châu, Đà Bắc, Tân Lạc, đây vẫn là nơi gần nhất để đi chợ lớn, đi viện, đi học.
Người thành phố sống bằng gì
Khác các huyện xung quanh, người ở lõi thành phố Hòa Bình cũ phần lớn sống bằng công việc trong cơ quan, trường học, bệnh viện, nhà máy và buôn bán. Thế hệ công nhân thủy điện năm xưa nhiều người ở lại, con cháu họ thành người thành phố, nói giọng pha trộn của nhiều miền. Đó là lý do khi đi trong phố, khách nghe được cả giọng Nghệ, giọng Thái Bình bên cạnh tiếng Mường.
Vùng ven thành phố, nhất là phía Kỳ Sơn cũ và các xã đồi, vẫn trồng lúa, ngô, cây ăn quả, keo, nuôi gà đồi và lợn. Một số khu công nghiệp nhỏ và cơ sở chế biến mở ra dọc quốc lộ, thu hút lao động từ các xã quanh vùng. Nhiều người trẻ đi làm ở Hà Nội rồi cuối tuần về nhà, vì đường cao tốc làm quãng đường gần hơn trước.
Du lịch lòng hồ, nhà nghỉ, quán ăn ven sông cũng là nguồn sống của nhiều gia đình. Mùa hè và dịp lễ, khách từ Hà Nội lên đông, các bến thuyền và nhà hàng cá sông kín chỗ. Những tháng còn lại, phố trở về nhịp chậm của một đô thị miền núi, sáng chợ, chiều ra bờ sông hóng gió.
Câu hỏi thường gặp
Thành phố Hòa Bình trước 7/2025 có gồm huyện Kỳ Sơn không?
Có. Từ đầu năm 2020, toàn bộ huyện Kỳ Sơn nhập vào thành phố Hòa Bình, thị trấn Kỳ Sơn thành một phường, các xã thành xã thuộc thành phố. Vì vậy ngay trước 7/2025, Kỳ Sơn là một phần thành phố Hòa Bình chứ không còn là huyện riêng.
Thị xã Hòa Bình lên thành phố năm nào?
Thị xã Hòa Bình được công nhận là thành phố năm 2006. Trước đó, từ năm 1991 khi tỉnh Hòa Bình tái lập, thị xã đã trở lại làm tỉnh lỵ. Giai đoạn 1976 đến 1991, khi tỉnh nhập vào Hà Sơn Bình, tỉnh lỵ đặt ở Hà Đông.
Thành phố Hòa Bình cũ nay thuộc tỉnh nào?
Nay thuộc tỉnh Phú Thọ, hợp từ ba tỉnh Phú Thọ, Vĩnh Phúc và Hòa Bình theo Nghị quyết 202/2025/QH15. Địa bàn thành phố cũ chia thành một số phường và xã; tên cụ thể nên tra theo tên phường, xã cũ ghi trên giấy tờ.
Đập thủy điện Hòa Bình nằm ở đâu?
Đập nằm ngay trên sông Đà ở khu vực thành phố Hòa Bình cũ, phía tây khu trung tâm. Nhà máy khởi công năm 1979, hoàn thành năm 1994. Gần đập có khu tượng đài và nơi tưởng niệm những người mất khi xây dựng công trình.
Từ thành phố Hòa Bình đi lòng hồ sông Đà thế nào?
Người ta thường ra các bến thuyền ở phía thượng lưu đập rồi đi thuyền vào lòng hồ, đến các vùng như Thung Nai, Thác Bờ. Giá thuyền, giờ chạy thay đổi theo mùa và theo chủ thuyền, nên hỏi trực tiếp tại bến và mặc áo phao khi đi.
Giấy khai sinh ghi huyện Kỳ Sơn, tỉnh Hà Sơn Bình thì ghi quê quán ra sao?
Phần quê quán thường ghi đúng như giấy gốc, tức huyện Kỳ Sơn và tên tỉnh như trên giấy. Phần nơi cư trú hiện nay ghi theo xã, phường mới của tỉnh Phú Thọ. Nếu cơ quan tiếp nhận yêu cầu cách ghi khác, nên hỏi rõ tại nơi làm thủ tục.