Huyện Lạc Thủy là đơn vị cấp huyện của tỉnh Hòa Bình ngay trước 1/7/2025, nằm ở góc đông nam tỉnh, giáp Hà Nội, Hà Nam cũ và Ninh Bình; huyện lỵ là thị trấn Chi Nê bên sông Bôi. Từ 1/7/2025, địa bàn huyện cũ là một số xã thuộc tỉnh Phú Thọ mới.
Lạc Thủy là nơi núi Hòa Bình bắt đầu thấp dần để nhường chỗ cho đồng bằng. Người Kinh và người Mường sống đan xen, ruộng lúa nằm sát chân núi đá vôi, sông Bôi chảy chậm lại trước khi ra khỏi tỉnh. Bài này nói về vị trí, lịch sử, đời sống và cách hiểu địa chỉ cũ của huyện.
Góc đông nam: nơi núi gặp đồng bằng
Nhìn trên bản đồ tỉnh Hòa Bình cũ, Lạc Thủy nằm ở góc dưới bên phải, là phần đất thấp nhất của tỉnh. Phía đông giáp vùng Mỹ Đức của Hà Nội và Hà Nam cũ, phía nam giáp Ninh Bình, phía tây giáp Kim Bôi và Yên Thủy. Vì nằm sát đồng bằng, khí hậu và cảnh quan Lạc Thủy gần với các huyện đồng bằng hơn là với Mai Châu hay Đà Bắc.
Địa hình gồm những dãy núi đá vôi dựng đứng xen với các cánh đồng bằng phẳng, nơi sông Bôi và các nhánh suối bồi đắp. Đồi đất thấp chạy dọc các trục đường. Kiểu cảnh núi đá giữa đồng lúa này khá giống vùng Ninh Bình bên cạnh, chỉ ít được biết đến hơn.
Sông Bôi từ Kim Bôi chảy xuống, qua Lạc Thủy rồi ra khỏi tỉnh, nhập vào hệ thống sông của Ninh Bình. Mùa mưa, nước sông lên làm ngập những cánh đồng trũng; người dân quen sống với lũ, đắp bờ, làm nhà trên nền cao. Những trận lũ lớn vẫn là ký ức khó quên của nhiều gia đình ven sông.
Chi Nê và lịch sử vùng đất
Huyện lỵ Lạc Thủy là thị trấn Chi Nê, nằm bên sông Bôi. Thời Pháp thuộc, vùng Chi Nê có đồn điền của người Pháp, trồng cây công nghiệp trên đồi đất, thu hút người làm thuê từ đồng bằng lên. Đây là một trong những lý do người Kinh đến Lạc Thủy sinh sống từ sớm.
Sau năm 1954, các nông trường quốc doanh tiếp tục khai thác đất đồi, trồng cà phê, cây ăn quả, chăn nuôi. Nhiều gia đình công nhân nông trường ở lại, con cháu thành người Lạc Thủy. Vì thế, ở vùng Chi Nê và quanh các nông trường cũ, tỷ lệ người Kinh cao hơn nhiều so với các huyện phía tây tỉnh.
Tên Lạc Thủy được dùng ổn định suốt thế kỷ 20; qua các thời kỳ, tên huyện được giữ, còn địa giới các xã có thay đổi. Giai đoạn 1976–1991, Lạc Thủy thuộc tỉnh Hà Sơn Bình. Trong đợt sắp xếp những năm 2019–2020, một số xã nhỏ của huyện đã nhập lại với nhau.
Người Lạc Thủy làm gì
Lúa và cây ăn quả. Đồng lúa dọc sông Bôi là nguồn sống chính của nhiều xã. Trên đồi, cây có múi như cam, bưởi được trồng khá nhiều, cùng với keo và các loại cây lâu năm. Vườn cây ăn quả ở Lạc Thủy ít nổi tiếng bằng Cao Phong nhưng có mặt ở nhiều xã.
Vật liệu xây dựng. Núi đá vôi là nguồn nguyên liệu cho các cơ sở khai thác đá và sản xuất vật liệu xây dựng. Hoạt động này tạo việc làm nhưng cũng gây bụi, nứt nhà, hỏng đường, là chuyện người dân một số xã thường phản ánh.
Chăn nuôi. Bò, dê, gà đồi được nuôi ở các vùng đồi và chân núi. Dê núi đá là món được khách miền xuôi tìm khi đi qua vùng giáp Ninh Bình, nhưng nguồn dê thật nuôi tại chỗ hay mang từ nơi khác đến thì phải hỏi người bán.
Đi làm xa và gần. Vì sát Hà Nội và Ninh Bình, nhiều người Lạc Thủy đi làm ở các khu công nghiệp, công trình xây dựng của tỉnh bên cạnh, sáng đi tối về. Điều này làm đời sống Lạc Thủy gắn với đồng bằng nhiều hơn các huyện khác.
Đường sá: nơi các tuyến lớn đi qua
Lạc Thủy là vùng có nhiều tuyến đường lớn đi qua phía nam tỉnh Hòa Bình cũ. Đường Hồ Chí Minh từ phía Xuân Mai, Lương Sơn đi xuống, qua Lạc Thủy, Yên Thủy rồi vào Thanh Hóa. Các tỉnh lộ nối Lạc Thủy với Mỹ Đức của Hà Nội và với Ninh Bình.
Nhờ những tuyến này, người Lạc Thủy đi về đồng bằng nhanh hơn đi lên thành phố Hòa Bình. Một chuyến từ Chi Nê về Hà Nội hay về Ninh Bình có thể không cần qua tỉnh lỵ cũ. Ngược lại, đi làm giấy tờ cấp tỉnh trước đây phải ngược lên thành phố Hòa Bình, nay thì về Việt Trì xa hơn, nhưng nhiều thủ tục đã chuyển về xã.
Đường qua vùng núi đá có đoạn cua gắt, xe tải chở đá chạy nhiều, mặt đường dễ hỏng. Người đi xe máy nên giữ khoảng cách với xe tải, cẩn thận đá rơi vãi trên đường, nhất là đoạn gần các mỏ đá.
Những điều khách hay hỏi về Lạc Thủy
Lạc Thủy không phải điểm du lịch lớn, nhưng có những thứ đáng xem với người thích cảnh núi đá và làng quê:
- Cảnh đồng lúa dưới chân núi đá vôi, đẹp nhất vào mùa lúa xanh và mùa gặt.
- Các hang động trong núi đá vôi, trong đó có những hang gắn với chùa, đền mà người địa phương hay đến vào dịp đầu năm; đường lên thường là bậc đá, cần đi giày bám.
- Sông Bôi đoạn qua Chi Nê, nơi có bến nước và những bãi ven sông người dân ra tắm mùa hè.
- Vườn cam, bưởi trên đồi vào mùa quả, thường cuối năm.
- Chợ phiên ở các xã, nơi người Mường và người Kinh mua bán chung.
Khi vào hang, nên đi theo nhóm, mang đèn pin, không đi vào sâu những hang chưa có lối đi. Những hang có chùa, đền là nơi người dân đến lễ, khách tham quan nên ăn mặc kín đáo và giữ im lặng.
Giấy tờ của người Lạc Thủy: vài trường hợp hay gặp
Người sinh ở Lạc Thủy giai đoạn 1976–1991 có giấy khai sinh ghi tỉnh Hà Sơn Bình. Người sinh trước hoặc sau giai đoạn ấy ghi tỉnh Hòa Bình. Cả hai đều chỉ cùng một vùng đất. Khi khai quê quán, nên ghi đúng như giấy gốc.
Gia đình công nhân nông trường cũ đôi khi có giấy tờ ghi địa chỉ theo tên nông trường hoặc tên khu tập thể, không theo tên xã. Khi làm thủ tục đất đai hay hộ tịch, nên tìm giấy tờ ghi rõ tên xã hoặc hỏi cán bộ địa chính xã để biết khu nông trường cũ thuộc xã nào.
Một trường hợp khác là người có đất ở vùng giáp ranh với Hà Nội hoặc Ninh Bình. Ranh giới tỉnh trên thực địa đôi khi không rõ như trên bản đồ, có thửa ruộng, quả đồi mà người dân hai bên đều canh tác. Khi làm giấy tờ đất ở những chỗ này, nên đề nghị cán bộ địa chính đo đạc, xác định rõ thửa đất thuộc xã nào trước khi mua bán.
Sau 1/7/2025, các xã của Lạc Thủy được sắp xếp lại, tên mới có thể khác tên cũ. Người đi làm ở Hà Nội, Ninh Bình nên hỏi người nhà ở quê tên xã mới để khai đúng nơi thường trú.
Nay thuộc đâu
Từ ngày 1/7/2025, huyện Lạc Thủy không còn là đơn vị hành chính. Địa bàn huyện cũ được sắp xếp thành một số xã thuộc tỉnh Phú Thọ mới. Vùng thị trấn Chi Nê cũ và các xã lân cận nay về một xã mới, người địa phương vẫn quen gọi là Chi Nê.
Bài này không ghi tên từng xã mới để tránh sai. Người cần tra nên dùng tên xã cũ, hỏi tại bộ phận một cửa hoặc tra danh mục đơn vị hành chính của tỉnh Phú Thọ.
Giấy tờ đã cấp trước 7/2025 như sổ đỏ, căn cước, bằng cấp vẫn được dùng theo quy định chung, không phải đổi chỉ vì đổi tên địa giới. Khi làm thủ tục mới, cơ quan sẽ ghi theo tên xã mới và tỉnh Phú Thọ.
Một điểm hay bị hỏi: Lạc Thủy giáp Ninh Bình và Hà Nội, nhưng sau sắp xếp vẫn thuộc Phú Thọ, không nhập vào hai nơi ấy. Vì vậy, dù gần đồng bằng, người Lạc Thủy cũ làm giấy tờ cấp tỉnh theo tỉnh Phú Thọ.
Lạc Thủy và láng giềng Ninh Bình
Người Lạc Thủy có quan hệ gần gũi với vùng Nho Quan của Ninh Bình hơn nhiều người nghĩ. Chợ, trường học, bệnh viện ở bên kia ranh giới đôi khi gần hơn chợ huyện mình. Nhiều gia đình có họ hàng hai bên, cưới hỏi qua lại, nên ranh giới tỉnh với họ chủ yếu là chuyện trên giấy.
Cảnh quan cũng nối liền: núi đá vôi, đồng lúa, hang động của Lạc Thủy là phần kéo dài của vùng núi đá Ninh Bình. Khách đi chơi vùng Tràng An, Cúc Phương đôi khi rẽ sang Lạc Thủy mà không biết mình đã sang tỉnh khác. Điểm khác là ở Lạc Thủy ít dịch vụ du lịch hơn, cảnh vẫn mộc.
Sau năm 2025, Ninh Bình mới gồm cả Hà Nam và Nam Định cũ, còn Lạc Thủy thuộc Phú Thọ mới. Hai tỉnh mới vẫn giáp nhau ở đúng chỗ ấy, nên đời sống hai bên không đổi nhiều. Chỉ có điều người làm giấy tờ cần nhớ mình thuộc tỉnh nào để khỏi nộp nhầm nơi.
Câu hỏi thường gặp
Huyện lỵ Lạc Thủy ở đâu?
Huyện lỵ Lạc Thủy trước 1/7/2025 là thị trấn Chi Nê, nằm bên sông Bôi. Đây là nơi có các cơ quan cấp huyện, chợ và trường học lớn. Sau khi bỏ cấp huyện, vùng Chi Nê cũ thuộc một xã mới của tỉnh Phú Thọ.
Lạc Thủy cũ nay thuộc tỉnh nào?
Từ 1/7/2025, địa bàn huyện Lạc Thủy cũ là một số xã thuộc tỉnh Phú Thọ mới, hợp từ Phú Thọ, Vĩnh Phúc và Hòa Bình. Dù giáp Hà Nội và Ninh Bình, Lạc Thủy không nhập vào hai nơi đó.
Lạc Thủy giáp những đâu?
Lạc Thủy nằm ở góc đông nam tỉnh Hòa Bình cũ, phía đông giáp vùng Mỹ Đức của Hà Nội và Hà Nam cũ, phía nam giáp Ninh Bình, phía tây giáp Kim Bôi và Yên Thủy. Đây là phần đất thấp nhất của tỉnh.
Vì sao ở Lạc Thủy có nhiều người Kinh?
Vì vùng này gần đồng bằng và từ thời Pháp thuộc đã có đồn điền, sau năm 1954 có các nông trường quốc doanh, thu hút người Kinh từ đồng bằng lên làm việc rồi ở lại. Người Mường vẫn sống ở nhiều xã, xen với người Kinh.
Sông Bôi qua Lạc Thủy chảy về đâu?
Sông Bôi từ Kim Bôi chảy xuống, qua Lạc Thủy, đoạn qua Chi Nê, rồi ra khỏi tỉnh Hòa Bình cũ để nhập vào hệ thống sông của Ninh Bình. Mùa mưa nước sông lên có thể làm ngập những cánh đồng trũng ven sông.
Giấy tờ ghi tên nông trường thì tra xã thế nào?
Nên tìm thêm giấy tờ khác có ghi rõ tên xã, hoặc hỏi cán bộ địa chính xã nơi có nông trường cũ để biết khu đó thuộc xã nào. Sau khi biết xã cũ, mới đối chiếu với danh mục xã mới của tỉnh Phú Thọ.