Huyện Đà Bắc là đơn vị cấp huyện của tỉnh Hòa Bình ngay trước 1/7/2025, nằm ở phía bắc sông Đà, là vùng núi cao với nhiều bản Tày, Dao, Mường và một phần lớn đất ven lòng hồ thủy điện Hòa Bình. Từ 1/7/2025, địa bàn huyện cũ là một số xã thuộc tỉnh Phú Thọ mới.
Tên Đà Bắc nói rõ vị trí: phía bắc sông Đà. Đây là huyện rộng và thưa dân, đường sá khó hơn các huyện phía nam, nên với người Hòa Bình cũ, đi Đà Bắc là đi xa. Bài này nói về địa hình, các dân tộc, chuyện dời bản khi làm hồ, những nơi có thể đến và cách hiểu địa chỉ cũ.
Vùng đất bên kia sông
Nhìn trên bản đồ tỉnh Hòa Bình cũ, sông Đà như một đường chéo chia tỉnh thành hai phần không đều. Phần lớn các huyện nằm ở phía nam và đông, còn Đà Bắc chiếm gần trọn phần đất phía bắc dòng sông. Phía bắc huyện giáp tỉnh Phú Thọ cũ, phía tây giáp Sơn La, phía nam là mặt hồ.
Địa hình Đà Bắc chủ yếu là núi đất xen núi đá, nhiều ngọn núi cao, thung lũng hẹp. Ruộng nước ít, chủ yếu nằm dọc các khe suối. Phần lớn đất là đồi rừng, nương rẫy. Khí hậu mát hơn vùng thấp, mùa đông có những ngày sương mù dày ở các bản trên cao.
Huyện lỵ là thị trấn Đà Bắc, nối với thành phố Hòa Bình bằng tỉnh lộ men theo bờ bắc của hồ. Trước khi có đường bộ tốt, nhiều xã ven hồ đi lại chủ yếu bằng thuyền, và đến nay thuyền vẫn là phương tiện quen thuộc với những bản nằm sát mặt nước.
Ai sống ở Đà Bắc
Người Tày. Khác phần lớn các huyện của Hòa Bình cũ nơi người Mường đông nhất, Đà Bắc có nhiều bản Tày. Người Tày ở đây dựng nhà sàn, làm ruộng nước ở thung lũng, có những làn điệu dân ca riêng. Họ là một trong những nhóm cư dân lâu đời của vùng bắc sông Đà.
Người Dao. Người Dao sống ở các bản cao hơn và ven hồ, trong đó nhóm Dao Tiền được biết nhiều nhờ trang phục thêu và nghề làm giấy, chữ Nôm Dao trong sách cúng. Một số bản Dao ven hồ đã làm du lịch cộng đồng, mở nhà cho khách ở lại, nấu cơm, dẫn đi rừng.
Người Mường và người Kinh. Người Mường có mặt ở nhiều xã, nhất là vùng giáp thành phố. Người Kinh tập trung quanh thị trấn và các điểm chợ. Sự đan xen này làm Đà Bắc là một trong những huyện đa dân tộc nhất của tỉnh.
Ngôn ngữ trong bản. Ở nhà, người ta nói tiếng dân tộc mình; ra chợ, đi học, làm việc thì nói tiếng Việt. Người lớn tuổi ở các bản xa có thể ít nói tiếng Việt, nên khi hỏi đường nên nói chậm, rõ, hoặc nhờ một người trẻ trong bản giúp.
Khi nước hồ dâng: chuyện dời bản
Khi đập thủy điện Hòa Bình chặn dòng và hồ bắt đầu tích nước, nhiều bản ở hai bờ sông Đà phải dời lên cao hoặc chuyển đi nơi khác. Đà Bắc là một trong những huyện chịu nhiều nhất vì có đường bờ hồ dài. Ruộng nước ven sông, nơi đất tốt nhất, chìm dưới mặt hồ.
Những gia đình ở lại dựng nhà trên sườn đồi, chuyển từ làm ruộng sang làm nương, trồng rừng, đánh cá. Đời sống những năm đầu rất khó, đất dốc, xa chợ, thiếu nước sạch. Câu chuyện của họ ít được nhắc trong các bài viết về công trình thủy điện, nhưng là ký ức thật của nhiều bản Đà Bắc.
Ngày nay, mặt hồ cho người ven bờ nuôi cá lồng, chở thuyền, làm du lịch. Nhưng mực nước lên xuống theo mùa vẫn chi phối nhiều thứ: bến thuyền phải dời theo mép nước, bãi ven hồ mùa khô trồng được rau, mùa mưa thì ngập. Người đến chơi nên hiểu rằng phong cảnh đẹp ấy được đổi bằng những mất mát của người dân bản địa.
Những nơi khách hay hỏi
Đà Bắc không có nhiều điểm du lịch đông đúc, phần lớn khách đến vì cảnh hồ và bản làng. Những nơi dưới đây được nhắc nhiều, nhưng đường đi và dịch vụ đổi theo mùa:
- Các bản Dao ven hồ, trong đó bản Sưng thuộc xã Cao Sơn cũ được biết đến với nhà sàn, nghề thêu và homestay cộng đồng.
- Vùng Thác Bờ phía hạ lưu, giáp Cao Phong, có đền bên hồ, khách thường đi thuyền tới vào dịp đầu năm.
- Khu rừng đặc dụng Phu Canh ở vùng núi cao, nơi còn rừng tự nhiên; vào đây cần người dẫn đường địa phương.
- Các bản Tày ở thung lũng, với ruộng bậc thang nhỏ, nhà sàn và cối giã gạo nước bên suối.
- Mặt hồ lúc sáng sớm, khi sương còn trên mặt nước, nhìn từ các điểm cao dọc tỉnh lộ ven hồ.
Đường lên các bản cao có đoạn dốc, trơn khi mưa. Người đi xe máy nên hỏi tình trạng đường trước khi vào, nhất là mùa mưa từ khoảng tháng năm đến tháng chín. Khi ở lại bản, nên hỏi giá trước và tôn trọng giờ nghỉ của gia đình chủ nhà.
Sống bằng rừng, nương và hồ
Kinh tế Đà Bắc dựa vào rừng trồng, nương ngô sắn, chăn nuôi và nghề trên hồ. Nhiều hộ trồng keo, bán gỗ sau vài năm; nhiều hộ nuôi cá lồng trên hồ, bán cá cho thương lái chở về thành phố. Măng rừng, mật ong, chè vùng cao là những thứ người đi đường hay mua.
Đây là một trong những huyện còn nhiều khó khăn nhất của Hòa Bình cũ. Những năm gần đây, đường bê tông vào bản, điện lưới, trường học đã đến nhiều nơi hơn, nhưng khoảng cách giữa bản ven đường và bản trên núi vẫn còn lớn. Người trẻ đi làm công nhân ở các khu công nghiệp xa khá nhiều.
Du lịch cộng đồng là hướng mà nhiều bản theo, nhưng làm được hay không phụ thuộc vào đường đi, vào cách giữ được nếp sống thật. Khách đến ở nhà dân, ăn cơm chung, đi rừng, chèo thuyền thì góp tiền trực tiếp cho người bản; đó là cách đi có ích nhất cho vùng đất này.
Nay thuộc đâu
Từ ngày 1/7/2025, huyện Đà Bắc không còn là đơn vị hành chính. Địa bàn huyện cũ được sắp xếp thành một số xã thuộc tỉnh Phú Thọ mới. Vì huyện rộng mà dân thưa, mỗi xã mới thường gom từ nhiều xã cũ, có xã trải dài từ mép hồ lên tận vùng núi cao.
Bài này không liệt kê tên các xã mới để tránh ghi sai. Người cần tra địa chỉ nên lấy tên xã cũ trên giấy tờ, ví dụ một xã ven hồ hay xã vùng cao, rồi tra trong danh mục đơn vị hành chính của tỉnh Phú Thọ hoặc hỏi tại bộ phận một cửa của xã.
Với giấy tờ đã cấp trước ngày sắp xếp, theo quy định chung vẫn được tiếp tục sử dụng, không phải đổi chỉ vì tên địa giới thay đổi. Khi cần cấp mới hoặc cấp lại, cơ quan sẽ ghi theo địa chỉ mới.
Một điều thú vị là sau sắp xếp, Đà Bắc cũ và các huyện phía bắc của tỉnh Phú Thọ cũ như Thanh Sơn, Tân Sơn nay chung một tỉnh. Hai vùng núi vốn sát nhau qua ranh giới tỉnh, có nhiều bản Mường, Dao giống nhau, nay về chung một mối hành chính.
Đi Đà Bắc: đường bộ, đường thủy và lưu ý
Từ thành phố Hòa Bình cũ, đường bộ lên Đà Bắc men theo bờ bắc hồ, qua nhiều đoạn dốc, cua gấp, có chỗ nhìn xuống mặt nước rất đẹp nhưng cũng là chỗ dễ mất tập trung khi lái xe. Từ huyện lỵ, các đường nhánh tỏa đi các xã, có đường đã bê tông, có đường còn là đường đất.
Đường thủy là cách thứ hai. Từ bến thuyền phía trên đập, thuyền chở khách và hàng ngược lòng hồ, ghé các bản ven bờ. Với nhiều bản, thuyền vẫn nhanh hơn đường bộ. Nhưng lịch thuyền không cố định như xe khách, phải hỏi trước tại bến hoặc nhờ người quen trong bản sắp xếp.
Vài lưu ý thực tế: mang theo tiền mặt vì nhiều bản không có chỗ rút tiền; sóng điện thoại có nơi yếu; mùa mưa tránh đi đêm trên đường núi; đi thuyền luôn mặc áo phao. Khách ở lại bản nên báo trước cho chủ nhà để họ chuẩn bị bữa ăn, vì chợ ở xa.
Giấy tờ của người Đà Bắc: những điều hay vướng
Người Đà Bắc có một số trường hợp giấy tờ dễ rối hơn nơi khác. Thứ nhất là các gia đình phải dời bản khi làm hồ: có người đăng ký hộ khẩu ở xã cũ rồi chuyển sang xã khác, thậm chí sang tỉnh khác theo chương trình tái định cư. Khi khai quê quán, nên ghi theo giấy khai sinh, còn lịch sử chuyển chỗ ở thì kê theo giấy chuyển hộ khẩu cũ.
Thứ hai là tên người dân tộc. Một số người Tày, Dao có tên ghi theo cách phiên âm khác nhau giữa các giấy tờ, ví dụ dấu thanh hoặc cách viết phụ âm. Khi làm thủ tục, nên mang đủ các giấy cũ để cán bộ đối chiếu, và đề nghị ghi thống nhất một cách viết từ đây về sau.
Thứ ba là sau 1/7/2025, tên xã mới có thể khác hẳn tên xã cũ. Người đi làm xa nên hỏi người nhà ở quê tên xã mới, hoặc tra trên ứng dụng định danh, để khai đúng nơi thường trú khi làm hồ sơ ở nơi làm việc.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Đà Bắc ở phía nào của tỉnh Hòa Bình cũ?
Đà Bắc nằm ở phía bắc sông Đà, chiếm gần trọn phần đất bờ bắc của tỉnh. Phía bắc giáp tỉnh Phú Thọ cũ, phía tây giáp Sơn La, phía nam là lòng hồ thủy điện Hòa Bình. Tên huyện cũng mang nghĩa phía bắc sông Đà.
Đà Bắc cũ nay thuộc tỉnh nào?
Từ 1/7/2025, địa bàn huyện Đà Bắc cũ là một số xã thuộc tỉnh Phú Thọ mới, hợp từ Phú Thọ, Vĩnh Phúc và Hòa Bình. Tên xã mới nên tra theo tên xã cũ trong danh mục đơn vị hành chính của tỉnh Phú Thọ.
Ở Đà Bắc có những dân tộc nào?
Đà Bắc có người Tày, Dao, Mường, Kinh cùng một số dân tộc khác. Khác nhiều huyện của Hòa Bình cũ nơi người Mường đông nhất, Đà Bắc có nhiều bản Tày và Dao, trong đó nhóm Dao Tiền được biết đến qua trang phục thêu và nghề làm giấy.
Vì sao nhiều bản ở Đà Bắc phải dời đi?
Khi đập thủy điện Hòa Bình tích nước, mặt hồ dâng lên làm ngập ruộng và nhà ở ven sông Đà. Nhiều bản phải dời lên sườn đồi hoặc chuyển đi nơi khác. Đà Bắc chịu ảnh hưởng nhiều vì có đường bờ hồ dài.
Đi Đà Bắc mùa nào thuận nhất?
Mùa khô, khoảng từ cuối thu đến xuân, đường lên bản ít trơn và trời quang. Mùa mưa thì hồ đầy nước, cảnh đẹp nhưng đường núi dễ sạt. Nên hỏi tình trạng đường trước khi đi và mang áo mưa, áo ấm khi lên bản cao.
Bản Sưng ở đâu?
Bản Sưng là một bản người Dao Tiền thuộc xã Cao Sơn cũ của huyện Đà Bắc, nằm trên vùng núi gần lòng hồ. Bản được biết đến qua nhà sàn, nghề thêu và dịch vụ ở nhà dân. Sau 1/7/2025, bản thuộc một xã mới của tỉnh Phú Thọ.