Huyện Cao Phong là một trong chín huyện của tỉnh Hòa Bình ngay trước 1/7/2025, được lập năm 2001 từ một phần đất huyện Kỳ Sơn và huyện Tân Lạc. Đây là vùng Mường Thàng xưa, nổi tiếng nhờ những đồi cam và phần lòng hồ sông Đà quanh Thung Nai. Từ 1/7/2025, địa bàn huyện cũ là một số xã thuộc tỉnh Phú Thọ.
Cao Phong là huyện trẻ nhất của Hòa Bình cũ, nên người lớn tuổi sinh ở đây có giấy tờ ghi Kỳ Sơn hoặc Tân Lạc chứ không ghi Cao Phong. Bài này nói về lai lịch huyện, chuyện cam, lòng hồ, nếp sống Mường và cách đọc địa chỉ cũ.
Một huyện tách ra năm 2001
Trước năm 2001, vùng đất Cao Phong nằm vắt giữa hai huyện: phần phía bắc gần thành phố thuộc Kỳ Sơn, phần phía nam và tây thuộc Tân Lạc. Đường quốc lộ 6 chạy qua giữa, nối hai đầu này với nhau. Khi dân cư đông dần và vùng cam phát triển, việc lập một huyện riêng giúp quản lý gần dân hơn.
Năm 2001, Chính phủ ra nghị định thành lập huyện Cao Phong, huyện lỵ đặt ở thị trấn Cao Phong bên quốc lộ 6. Tên Cao Phong vốn là tên một vùng, một nông trường quen thuộc ở đây, nên khi lập huyện người dân không thấy lạ. Từ đó Hòa Bình có mười một đơn vị cấp huyện, cho đến khi Kỳ Sơn nhập vào thành phố năm 2020.
Hệ quả cho giấy tờ là rõ ràng: người sinh trước năm 2001 ở các xã nay thuộc Cao Phong sẽ có giấy khai sinh ghi huyện Kỳ Sơn hoặc huyện Tân Lạc, có khi còn ghi tỉnh Hà Sơn Bình. Khi khai lý lịch, nên ghi đúng như giấy gốc, và nếu cần giải thích thì nói rõ xã đó sau năm 2001 thuộc Cao Phong.
Mường Thàng trong câu nói của người Mường
Câu "nhất Bi, nhì Vang, tam Thàng, tứ Động" xếp Mường Thàng thứ ba trong bốn mường lớn của người Mường Hòa Bình. Vùng Mường Thàng ứng với phần đất quanh Cao Phong ngày nay. Câu nói không phải bảng xếp hạng chính thức mà là cách người xưa nhớ các vùng có dòng họ lang đạo lớn, ruộng đất rộng.
Dấu vết Mường Thàng còn ở tên làng, tên cánh đồng, trong những bài mo và trong cách dựng nhà sàn. Nhiều bản ven quốc lộ đã có nhà xây kiểu mới, nhưng vào sâu các xóm vẫn gặp nhà sàn gỗ, gầm sàn để nông cụ, bếp lửa giữa nhà. Lễ tết, đám cưới vẫn có chiêng và rượu cần.
Người Mường ở Cao Phong nói tiếng Mường trong nhà và tiếng Việt khi ra chợ, đi làm. Người ngoài đến chơi nên giữ ý những điều nhỏ: không ngồi chắn cửa sổ chính, không giẫm lên bếp, hỏi chủ nhà trước khi chụp ảnh bàn thờ hay buổi lễ. Những điều này không phải luật, nhưng là phép lịch sự được quý.
Cam Cao Phong: chuyện một loại quả
Từ nông trường đến vườn nhà. Cam được trồng ở Cao Phong từ thời các nông trường quốc doanh, sau đó lan ra vườn đồi của các hộ. Dần dần, cái tên cam Cao Phong trở thành thứ người miền xuôi nhắc đến mỗi khi nói về Hòa Bình, và vùng này được biết nhiều hơn nhờ quả cam hơn nhờ tên huyện.
Mùa cam. Cam chín rộ vào khoảng cuối năm đến trước Tết Nguyên đán. Đây là lúc dọc quốc lộ 6 qua Cao Phong có nhiều sạp bán cam, và nhiều vườn mở cho khách vào xem, mua tại vườn. Thời điểm chín cụ thể đổi theo giống và thời tiết từng năm.
Những năm thăng trầm. Diện tích cam từng mở rất nhanh, rồi có lúc giá xuống, sâu bệnh nhiều, nhiều hộ chặt cam chuyển sang cây khác. Câu chuyện này giống nhiều vùng trồng một loại cây chủ lực: được giá thì ai cũng trồng, cung vượt cầu thì người trồng chịu thiệt.
Mua cam đúng gốc. Không phải quả nào bày bán ven đường cũng là cam trồng tại chỗ. Người mua muốn chắc nên vào hẳn vườn, hỏi giống, xem cây. Bài này không nêu giá, vì giá cam thay đổi theo mùa, theo năm và theo từng vườn.
Lòng hồ, Thung Nai và vùng Thác Bờ
Phía bắc Cao Phong giáp lòng hồ thủy điện Hòa Bình. Thung Nai là tên một xã ven hồ, nổi tiếng với cảnh núi đá nhô lên giữa mặt nước, được nhiều người gọi vui là vịnh trên núi. Từ bến Thung Nai có thuyền đưa khách đi quanh hồ, ghé các bản và vùng Thác Bờ.
Thác Bờ xưa là một thác dữ trên sông Đà, thuyền qua rất khó. Khi nước hồ dâng, thác chìm dưới mặt nước, nhưng tên Thác Bờ vẫn được giữ cho cả vùng, gắn với đền thờ bên hồ mà người các nơi hay đến dâng hương dịp đầu năm. Đền nằm ở vùng giáp ranh Cao Phong và Đà Bắc, nhiều người đi thuyền từ bến Thung Nai sang.
Người sống ven hồ ở Cao Phong làm cá lồng, chở thuyền, trồng cây trên đồi. Đời sống của họ phụ thuộc vào mực nước hồ, mùa khô nước rút để lộ bãi, mùa mưa nước lên. Khách đi thuyền nên mặc áo phao, tránh đi khi có gió lớn, và hỏi chủ thuyền về giờ quay lại trước khi xuất phát.
Cao Phong qua các mốc
Bảng tóm lược các mốc dễ gặp khi đọc giấy tờ hoặc tài liệu về vùng này. Các mốc ghi theo năm, không kèm số liệu dân số hay diện tích.
| Giai đoạn | Vùng Cao Phong thuộc | Ghi trên giấy tờ thường gặp |
|---|---|---|
| Trước 1976 | Huyện Kỳ Sơn hoặc Tân Lạc, tỉnh Hòa Bình | Kỳ Sơn hoặc Tân Lạc, Hòa Bình |
| 1976–1991 | Huyện Kỳ Sơn hoặc Tân Lạc, tỉnh Hà Sơn Bình | Kỳ Sơn hoặc Tân Lạc, Hà Sơn Bình |
| 1991–2001 | Huyện Kỳ Sơn hoặc Tân Lạc, tỉnh Hòa Bình | Kỳ Sơn hoặc Tân Lạc, Hòa Bình |
| 2001–30/6/2025 | Huyện Cao Phong, tỉnh Hòa Bình | Cao Phong, Hòa Bình |
| Từ 1/7/2025 | Một số xã thuộc tỉnh Phú Thọ | Tên xã mới, tỉnh Phú Thọ |
Ranh giới giữa phần thuộc Kỳ Sơn và phần thuộc Tân Lạc trước năm 2001 phải xét theo từng xã; muốn chắc, nên đối chiếu tên xã trên giấy tờ với tài liệu địa phương.
Nay thuộc đâu
Từ ngày 1/7/2025, huyện Cao Phong không còn. Địa bàn huyện cũ được sắp xếp thành một số xã thuộc tỉnh Phú Thọ mới, phần lõi quanh thị trấn Cao Phong cũ và các xã ven hồ ở phía bắc mỗi nơi về một xã mới. Bài này không ghi tên từng xã mới để tránh sai; người cần tra nên dùng tên xã cũ.
Với khách đi đường, mọi thứ quen thuộc vẫn ở nguyên chỗ: quốc lộ 6 vẫn qua giữa vùng, các đồi cam vẫn hai bên đường, bến Thung Nai vẫn đón thuyền. Chỉ có tên đơn vị hành chính là đổi. Người địa phương vẫn nói đi Cao Phong, mua cam Cao Phong như trước.
Với người quê Cao Phong đi làm xa, khi khai địa chỉ thường trú mới nên lấy theo thông báo của công an xã hoặc trên ứng dụng định danh, còn quê quán thì ghi theo giấy khai sinh. Hai cách ghi có thể khác nhau, đó là điều bình thường sau một đợt sắp xếp lớn.
Ngoài cam, đất Cao Phong còn trồng gì
Cam làm nên tên tuổi, nhưng không phải cả huyện chỉ sống bằng cam. Vườn đồi và ruộng của Cao Phong cũ có nhiều loại cây khác, đổi theo giá cả và kinh nghiệm từng nhà:
- Mía đồi từng được trồng nhiều để bán cho nhà máy đường và cho người ép nước mía, đến nay vẫn còn ở nhiều xóm.
- Bưởi, quýt và một số giống cây có múi khác được trồng xen hoặc thay cho những vườn cam già cỗi.
- Lúa nước ở các thung lũng nhỏ, đủ cho gia đình ăn, phần dư bán ở chợ phiên.
- Keo và một số cây lấy gỗ trên đồi cao, đất dốc, ít công chăm sóc.
- Ngô, sắn và rau trên nương, nhiều nhà vẫn giữ để chăn nuôi gà, lợn.
Điều đáng chú ý là nhiều hộ đã học được bài học trồng một cây duy nhất: khi giá cam xuống, những nhà có thêm bưởi, mía hay rừng keo vẫn có thu nhập để chống đỡ. Người ngoài đến mua nông sản nên hỏi chính người trồng về mùa vụ, vì mỗi xã, mỗi vườn chín một kiểu.
Những thông tin về sản lượng hay diện tích từng loại cây không được nêu ở đây, vì số liệu thay đổi nhiều năm và các nguồn khác nhau ghi không giống nhau.
Đi Cao Phong: đường và mùa
Từ thành phố Hòa Bình cũ, theo quốc lộ 6 về phía tây nam là vào đất Cao Phong. Đường có đoạn dốc, khúc cua, mùa mưa đôi khi sạt nhẹ ở ta luy. Muốn ra hồ thì rẽ khỏi quốc lộ theo các đường xuống Thung Nai; muốn sang Tân Lạc, Mai Châu thì đi thẳng.
Mùa đẹp để đi là cuối thu sang đông, trời khô, cam chín, mặt hồ yên. Mùa hè nóng và nhiều mưa rào, nhưng hồ đầy nước, thuyền đi được nhiều nơi hơn. Dịp Tết và tháng Giêng đông người đi đền Thác Bờ, bến thuyền khá chật, nên đi sớm.
Người đi xe máy qua Cao Phong nên giữ tốc độ vừa phải ở những đoạn dốc dài, chú ý xe tải chở hàng lên Tây Bắc. Nếu dừng mua cam ven đường, nên tấp hẳn vào lề rộng, tránh đỗ ở chỗ cua khuất.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Cao Phong được lập năm nào?
Huyện Cao Phong được lập năm 2001 theo nghị định của Chính phủ, từ một phần đất của huyện Kỳ Sơn và huyện Tân Lạc. Huyện lỵ đặt ở thị trấn Cao Phong trên quốc lộ 6. Huyện tồn tại đến hết ngày 30/6/2025 khi cả nước bỏ cấp huyện.
Sinh ở Cao Phong trước năm 2001 thì giấy tờ ghi huyện nào?
Thường ghi huyện Kỳ Sơn hoặc huyện Tân Lạc, tùy xã nơi sinh. Nếu sinh trong giai đoạn 1976 đến 1991, tên tỉnh trên giấy có thể là Hà Sơn Bình. Khi khai hồ sơ, nên ghi quê quán đúng như giấy gốc.
Cao Phong cũ nay thuộc tỉnh nào?
Từ 1/7/2025, địa bàn huyện Cao Phong cũ là một số xã thuộc tỉnh Phú Thọ mới, hợp từ Phú Thọ, Vĩnh Phúc và Hòa Bình. Tên từng xã mới nên tra theo tên xã cũ trong danh mục đơn vị hành chính của tỉnh.
Mùa cam Cao Phong vào lúc nào?
Cam thường chín rộ vào khoảng cuối năm đến trước Tết Nguyên đán, tùy giống và thời tiết từng năm. Đây là lúc nhiều vườn mở cho khách vào xem và mua tại chỗ. Muốn đi đúng mùa, nên hỏi trước các vườn hoặc người quen ở địa phương.
Thung Nai thuộc huyện nào?
Thung Nai là vùng ven hồ thủy điện Hòa Bình thuộc huyện Cao Phong cũ. Từ đây có thuyền đi quanh lòng hồ và sang vùng Thác Bờ. Sau 1/7/2025, vùng này thuộc một xã của tỉnh Phú Thọ, người địa phương vẫn quen gọi là Thung Nai.
Mường Thàng là ở đâu?
Mường Thàng là một trong bốn mường lớn của người Mường Hòa Bình theo câu "nhất Bi, nhì Vang, tam Thàng, tứ Động", ứng với vùng đất quanh Cao Phong ngày nay. Dấu vết của mường xưa còn ở tên làng, bài mo và nếp nhà sàn.