Tỉnh Vĩnh Phúc ngay trước ngày 1/7/2025 gồm chín đơn vị cấp huyện: hai thành phố Vĩnh Yên, Phúc Yên và bảy huyện Bình Xuyên, Lập Thạch, Sông Lô, Tam Đảo, Tam Dương, Vĩnh Tường, Yên Lạc. Theo Nghị quyết 202/2025/QH15 ngày 12/6/2025, Vĩnh Phúc cùng Hòa Bình nhập vào tỉnh Phú Thọ; cùng lúc cả nước bỏ cấp huyện, nên chín cái tên trên nay là tên vùng đất cũ chứ không còn là cấp hành chính.
Vĩnh Phúc là tỉnh nhỏ nằm giữa dãy Tam Đảo và sông Hồng, sát cửa ngõ tây bắc Hà Nội. Tên tỉnh ra đời năm 1950, mất đi gần ba mươi năm trong tỉnh Vĩnh Phú, rồi trở lại năm 1997. Phần dưới đi qua từng lớp tên, bảng chín đơn vị, những lần cắt ghép huyện và cách người Vĩnh Phúc đọc lại một địa chỉ cũ sau khi đã về Phú Thọ.
Hai tỉnh Vĩnh Yên, Phúc Yên và cái tên ghép năm 1950
Trước khi có Vĩnh Phúc, vùng đất này chia cho hai tỉnh nhỏ do chính quyền thuộc địa lập ra quanh cuối thế kỷ 19, đầu thế kỷ 20: tỉnh Vĩnh Yên ở phía tây, gồm vùng trung du và đồng bằng ven sông Lô, sông Hồng; tỉnh Phúc Yên ở phía đông, giáp Bắc Ninh và Hà Nội. Trước nữa, thời Nguyễn, phần lớn đất phía tây thuộc tỉnh Sơn Tây, còn phần phía đông gắn với Bắc Ninh. Các mốc năm lập hai tỉnh nhỏ được nhiều sách ghi lệch nhau đôi chút, nên ở đây chỉ nói ở mức đầu thế kỷ.
Đầu năm 1950, trong kháng chiến chống Pháp, hai tỉnh được hợp nhất. Tên mới lấy chữ đầu của mỗi bên, Vĩnh của Vĩnh Yên và Phúc của Phúc Yên, ghép thành Vĩnh Phúc. Kiểu đặt tên ghép này về sau lặp lại ở nhiều tỉnh khác của miền Bắc, nhưng Vĩnh Phúc là một trong những trường hợp sớm và giữ được lâu.
Chỉ một năm sau ngày hợp tỉnh, thị xã Vĩnh Yên trở thành chiến trường của trận Vĩnh Yên đầu năm 1951, mở đầu chiến dịch Trần Hưng Đạo ở trung du. Nhiều người lớn tuổi ở Tam Dương, Bình Xuyên vẫn nhắc những năm ấy như mốc đầu tiên của cái tên Vĩnh Phúc, trước khi tỉnh trải qua thêm nhiều lần đổi khung.
Gần ba mươi năm trong tỉnh Vĩnh Phú
Năm 1968, Vĩnh Phúc hợp với Phú Thọ thành tỉnh Vĩnh Phú, tỉnh lỵ đặt ở Việt Trì. Trong gần ba thập niên, người Vĩnh Yên, Lập Thạch hay Yên Lạc đều ghi quê quán là tỉnh Vĩnh Phú. Giấy khai sinh, học bạ, sổ hộ khẩu, giấy tờ ruộng đất của cả một thế hệ mang tên tỉnh này, nên khi tra lý lịch người sinh trong khoảng 1968–1996 phải đọc chữ Vĩnh Phú như một tên tỉnh thật, không phải viết tắt.
Cũng trong giai đoạn đó, cấp huyện bị gộp đôi theo chủ trương chung cuối thập niên 1970. Vĩnh Tường và Yên Lạc thành huyện Vĩnh Lạc; Tam Dương và Bình Xuyên thành một huyện mang tên Tam Đảo, khác với huyện Tam Đảo lập năm 2003; vùng Yên Lãng cũ cùng thị xã Phúc Yên thành huyện Mê Linh. Đến giữa thập niên 1990, các huyện ghép được tách lại về tên quen thuộc.
Ngày 1/1/1997, tỉnh Vĩnh Phú chia đôi: Phú Thọ đứng riêng, Vĩnh Phúc được tái lập với tỉnh lỵ Vĩnh Yên. Điều đáng nhớ là cuộc sắp xếp năm 2025 gần như dựng lại khung Vĩnh Phú, chỉ thêm Hòa Bình và lần này lấy tên Phú Thọ. Người từng sống qua thời Vĩnh Phú hay nói vui rằng tỉnh cũ đã quay về, có thêm phần núi phía tây nam.
Chín đơn vị cấp huyện ngay trước 1/7/2025
Bảng ghi đúng tên và loại đơn vị như trước ngày bỏ cấp huyện, kèm mốc gần nhất cần nhớ và nét địa lý chính. Bảng cố ý không có cột dân số, diện tích, vì các con số này đổi theo từng đợt điều chỉnh địa giới và rất dễ bị trích sai.
| Đơn vị | Loại | Mốc cần nhớ | Nét địa lý |
|---|---|---|---|
| Vĩnh Yên | Thành phố (từ 2006) | Tỉnh lỵ của Vĩnh Phúc tái lập | Đầm Vạc giữa phố, quốc lộ 2 chạy qua |
| Phúc Yên | Thành phố (từ 2018) | Thị xã tái lập năm 2003, tách từ Mê Linh | Cửa ngõ phía đông, hồ Đại Lải |
| Bình Xuyên | Huyện | Tách lại khỏi huyện ghép giữa thập niên 1990 | Gốm Hương Canh, khu công nghiệp |
| Tam Đảo | Huyện | Lập cuối năm 2003 | Sườn núi Tam Đảo, thị trấn nghỉ mát |
| Tam Dương | Huyện | Mất một phần đất cho huyện Tam Đảo năm 2003 | Trung du đồi gò giữa tỉnh |
| Lập Thạch | Huyện | Tách một nửa lập huyện Sông Lô cuối năm 2008 | Trung du phía tây bắc, sông Phó Đáy |
| Sông Lô | Huyện | Lập cuối năm 2008 từ Lập Thạch | Dọc bờ trái sông Lô, giáp Tuyên Quang |
| Vĩnh Tường | Huyện | Tách lại khỏi huyện Vĩnh Lạc | Đồng bằng góc sông Lô, sông Hồng |
| Yên Lạc | Huyện | Tách lại khỏi huyện Vĩnh Lạc | Đồng bằng ven sông Hồng, di chỉ Đồng Đậu |
Huyện Mê Linh không có trong bảng vì đã chuyển về Hà Nội từ ngày 1/8/2008, cùng lúc với tỉnh Hà Tây. Giấy tờ trước năm 2008 ghi "huyện Mê Linh, tỉnh Vĩnh Phúc" nay phải tra theo Hà Nội, không theo Phú Thọ.
Ba bậc địa hình từ núi xuống sông
Núi Tam Đảo ở phía bắc. Dãy Tam Đảo chạy theo hướng tây bắc – đông nam, làm ranh giới tự nhiên với Thái Nguyên và Tuyên Quang. Sườn núi phía Vĩnh Phúc thuộc phần lớn huyện Tam Đảo và một phần Bình Xuyên, Phúc Yên. Đây là vùng rừng, thác, hồ chứa và thị trấn nghỉ mát trên cao, khí hậu mát hơn hẳn đồng bằng bên dưới.
Trung du đồi gò ở giữa và phía tây. Lập Thạch, Sông Lô, Tam Dương và một phần Bình Xuyên là vùng đồi thấp xen ruộng bậc thang, đất bạc màu, nhiều hồ đập nhỏ. Người ở đây trồng lúa ở chân đồi, cây ăn quả và cây rừng trên đồi, chăn nuôi gà thả đồi, nuôi cá ao hồ.
Đồng bằng phù sa ở phía nam. Vĩnh Tường, Yên Lạc và phần nam của Vĩnh Yên, Bình Xuyên là đồng bằng do sông Hồng bồi, làng mạc dày đặc, ruộng lúa và bãi trồng màu ven đê. Đây cũng là nơi có những làng nghề và làng buôn lâu đời nhất tỉnh.
Một trục đường chạy ngang. Quốc lộ 2 và đường sắt Hà Nội – Lào Cai chạy gần như song song từ Phúc Yên qua Hương Canh, Vĩnh Yên đi Việt Trì. Đô thị và khu công nghiệp mọc dọc trục này, nên nhìn trên bản đồ, phần đông dân và nhiều nhà máy nhất nằm trên một dải khá hẹp.
Sau 1/7/2025: một phần của tỉnh Phú Thọ
Từ ngày 1/7/2025, ba tỉnh Phú Thọ, Vĩnh Phúc và Hòa Bình hợp thành tỉnh Phú Thọ, trung tâm hành chính đặt ở Việt Trì. Cấp huyện chấm dứt hoạt động, chính quyền chỉ còn hai cấp là tỉnh và xã, phường. Đất Vĩnh Phúc cũ được sắp xếp thành ba mươi sáu đơn vị cấp xã, trong đó bốn phường nằm trên đất hai thành phố cũ: phường Vĩnh Phúc, phường Vĩnh Yên, phường Phúc Yên và phường Xuân Hòa.
Cái tên Vĩnh Phúc vì thế không mất hẳn mà thu nhỏ lại thành tên một phường ở lõi đô thị Vĩnh Yên cũ. Đây là chỗ dễ nhầm nhất khi nghe ai đó nói "ở Vĩnh Phúc": có thể là cả vùng tỉnh cũ, cũng có thể chỉ là một phường. Tên các huyện cũ phần lớn được giữ lại cho xã có thị trấn huyện lỵ cũ, như xã Lập Thạch, xã Tam Dương, xã Vĩnh Tường, xã Yên Lạc, xã Tam Đảo, xã Sông Lô, xã Bình Xuyên, nhưng mỗi xã này chỉ là một phần nhỏ của huyện cùng tên ngày trước.
Với người đi làm giấy tờ, việc từ Vĩnh Yên lên tỉnh lỵ mới xa hơn trước, nhưng phần lớn thủ tục thường ngày được đưa về xã, phường. Những việc cần cấp tỉnh thì nên hỏi trước xem có làm trực tuyến hoặc nộp tại điểm tiếp nhận gần nhà hay không, tránh đi một chuyến dài mà thiếu hồ sơ.
Đọc một địa chỉ Vĩnh Phúc cũ cho đúng
Khi cầm một giấy tờ ghi địa chỉ ở Vĩnh Phúc, có thể đi qua các câu hỏi sau để biết nơi đó nay thuộc đâu, tránh nhầm giữa tên tỉnh cũ, tên phường mới và những tên huyện từng bị gộp, tách.
- Giấy làm năm nào: trước 1968 ghi Vĩnh Phúc, 1968–1996 ghi Vĩnh Phú, 1997–6/2025 ghi Vĩnh Phúc, từ 7/2025 ghi Phú Thọ.
- Có ghi Mê Linh không: nếu là sau 8/2008 thì Mê Linh đã thuộc Hà Nội; trước đó thì nên tra theo tên xã để biết nay là Hà Nội hay Phúc Yên cũ.
- Có ghi huyện ghép không: Vĩnh Lạc nay ứng với Vĩnh Tường hoặc Yên Lạc; huyện Tam Đảo trước năm 2003 là vùng Tam Dương và Bình Xuyên, không phải huyện Tam Đảo sau này.
- Tên xã cũ là gì: tên xã, tên làng trên giấy mới là chìa khoá để tìm ra xã, phường mới tương ứng trong danh sách sắp xếp của tỉnh Phú Thọ.
- Có phải xã cùng tên huyện không: xã Lập Thạch, xã Vĩnh Tường hôm nay hẹp hơn nhiều so với huyện cùng tên ngày trước.
Những việc cần độ chính xác cao như sổ đỏ, thừa kế, hộ tịch thì nên hỏi thẳng uỷ ban xã, phường mới, nơi giữ danh sách đơn vị cũ đã nhập vào.
Câu hỏi thường gặp
Tỉnh Vĩnh Phúc cũ nay thuộc tỉnh nào?
Từ ngày 1/7/2025, theo Nghị quyết 202/2025/QH15, Vĩnh Phúc cùng Hòa Bình nhập vào tỉnh Phú Thọ. Tỉnh mới mang tên Phú Thọ, trung tâm hành chính ở Việt Trì, không còn cấp huyện; đất Vĩnh Phúc cũ chia thành các xã, phường của tỉnh này.
Trước 1/7/2025 Vĩnh Phúc có mấy huyện?
Vĩnh Phúc có chín đơn vị cấp huyện: hai thành phố Vĩnh Yên, Phúc Yên và bảy huyện Bình Xuyên, Lập Thạch, Sông Lô, Tam Đảo, Tam Dương, Vĩnh Tường, Yên Lạc. Con số chín ổn định từ khi lập huyện Sông Lô cuối năm 2008.
Vĩnh Phú là tỉnh nào?
Vĩnh Phú là tỉnh hợp nhất Vĩnh Phúc và Phú Thọ, tồn tại từ năm 1968 đến hết năm 1996, tỉnh lỵ ở Việt Trì. Từ 1/1/1997 Vĩnh Phú chia lại thành hai tỉnh, và từ 7/2025 hai vùng này lại chung một tỉnh mang tên Phú Thọ.
Mê Linh có còn thuộc Vĩnh Phúc không?
Không. Huyện Mê Linh đã chuyển về Hà Nội từ ngày 1/8/2008. Vì vậy khi Vĩnh Phúc nhập Phú Thọ năm 2025, vùng Mê Linh không đi theo mà vẫn thuộc thủ đô; chỉ thành phố Phúc Yên, vốn tách từ Mê Linh năm 2003, là thuộc Phú Thọ.
Phường Vĩnh Phúc là ở đâu?
Phường Vĩnh Phúc là một phường mới của tỉnh Phú Thọ, lập trên phần lõi đô thị của thành phố Vĩnh Yên cũ. Đây chỉ là tên một phường, khác với vùng tỉnh Vĩnh Phúc cũ rộng hơn rất nhiều, nên khi ghi địa chỉ cần phân biệt rõ.
Giấy tờ ghi tỉnh Vĩnh Phúc có còn giá trị không?
Giấy tờ được cấp hợp lệ theo tên đơn vị hành chính của thời điểm cấp vẫn có giá trị sử dụng. Khi làm thủ tục mới, cơ quan sẽ ghi theo địa chỉ hiện hành; nên mang theo giấy cũ để đối chiếu tên xã, huyện cũ.