Thị xã Mường Lay là đơn vị cấp huyện nhỏ nhất của tỉnh Điện Biên trước 1/7/2025, nằm ở phía bắc tỉnh, nơi sông Nậm Na đổ vào sông Đà. Trước năm 2004, đây là thị xã Lai Châu, tỉnh lỵ của tỉnh Lai Châu cũ suốt nhiều thập kỷ. Khi lòng hồ thủy điện Sơn La dâng nước, phố cũ bị ngập và thị xã dời lên các sườn núi. Từ 1/7/2025, cấp huyện bị bỏ, địa bàn Mường Lay cũ thuộc tỉnh Điện Biên.
Hiếm nơi nào trên bản đồ Việt Nam đổi cả tên, cả vị trí lẫn vai trò trong vòng một thế hệ như Mường Lay. Người lớn tuổi nhớ một phố tỉnh lỵ ven sông; người trẻ chỉ biết một thị xã nhỏ bậc thang bên hồ. Phần dưới nói về cả hai.
Thị xã Lai Châu: gần trăm năm làm tỉnh lỵ
Khi tỉnh Lai Châu được lập đầu thế kỷ XX, tỉnh lỵ đặt ở Lai Châu, một vùng đất hẹp ở ngã ba sông Đà và sông Nậm Na, kẹp giữa vách núi. Vị trí này hợp với giao thông đường sông thời ấy, khi thuyền bè từ hạ lưu sông Đà ngược lên là đường chính vào Tây Bắc.
Đây cũng là đất của dòng họ Đèo, thủ lĩnh người Thái có quyền lực lớn ở vùng sông Đà. Dinh thự của họ Đèo ở Lai Châu từng là công trình bề thế nhất vùng, được nhắc nhiều trong sử địa phương.
Sau năm 1954, thị xã Lai Châu tiếp tục là tỉnh lỵ của tỉnh Lai Châu. Đến đầu thập niên 1990, tỉnh lỵ chuyển dần về Điện Biên Phủ vì lòng chảo rộng rãi hơn, thị xã Lai Châu nằm trong hẻm sông khó mở rộng và hay bị lũ.
Người có giấy tờ cấp trước 2004 ghi thị xã Lai Châu, tỉnh Lai Châu cần biết: đó là thị xã Mường Lay của tỉnh Điện Biên sau này, chứ không phải thành phố Lai Châu của tỉnh Lai Châu mới. Hai nơi cách nhau nhiều giờ đường núi.
Đổi tên thành Mường Lay sau khi tách tỉnh
Khi tỉnh Lai Châu tách đôi từ 1/1/2004, thị xã Lai Châu nằm trong phần đất của tỉnh Điện Biên. Tỉnh Lai Châu mới lại cần đặt tỉnh lỵ ở vùng Tam Đường, nên tên Lai Châu phải nhường cho tỉnh lỵ mới.
Thị xã Lai Châu cũ vì thế được đổi tên thành thị xã Mường Lay, lấy tên mường cổ của vùng này. Huyện Mường Lay cũ, vốn bao quanh thị xã và kéo về phía nam, cùng lúc được đổi tên thành huyện Mường Chà, để hai đơn vị không trùng tên.
Kết quả là trên các giấy tờ của cùng một gia đình có thể gặp đủ ba tên: thị xã Lai Châu, huyện Mường Lay và thị xã Mường Lay, tùy năm cấp. Khi đối chiếu hồ sơ, nên bám vào tên xã, phường và năm cấp để xác định cho đúng.
Người địa phương vẫn quen gọi cả vùng là Mường Lay, có người già vẫn nói Lai Châu cũ. Người ở nơi khác đến hay nhầm với thành phố Lai Châu, nên khi chỉ đường, hẹn hàng, cần nói rõ Mường Lay của Điện Biên.
Hồ thủy điện Sơn La và cuộc dời thị xã
Công trình thủy điện Sơn La trên sông Đà tích nước từ đầu thập niên 2010, tạo ra một lòng hồ dài ngược lên tận Mường Lay. Phần lớn phố cũ của thị xã, vốn nằm thấp sát mép sông, nằm trong vùng ngập.
Cả thị xã được quy hoạch lại trên các sườn núi và bậc đất cao hơn dọc hai bờ hồ. Người dân được bố trí tái định cư, nhà cửa, trụ sở, trường học, chợ được xây mới. Những công trình cũ, kể cả khu dinh thự họ Đèo, chìm dưới mặt nước.
Thị xã mới có dạng dải dài theo đường, nhà xây bậc thang lưng chừng núi, nhìn xuống mặt hồ. Đất bằng rất hiếm, nên việc làm ruộng của các hộ tái định cư gặp nhiều khó khăn, nhiều gia đình phải chuyển sang nuôi cá lồng, làm dịch vụ hoặc đi làm xa.
Mùa khô, khi mực nước hồ hạ, đôi lúc lộ ra nền móng và dấu vết của phố cũ. Người từng sống ở đây hay về đứng nhìn, kể chuyện nhà mình từng ở chỗ nào dưới lòng hồ.
Việc tái định cư kéo theo cả việc đổi ranh giới, lập khu dân cư mới, chuyển bản từ chỗ này sang chỗ khác. Vì thế, tên bản, tên tổ dân phố của một gia đình có thể khác nhau giữa giấy tờ trước và sau khi di dời, dù vẫn thuộc cùng thị xã.
Sống bên hồ: cá lồng, thuyền và đường núi
Mặt hồ rộng mở ra nghề mới cho người Mường Lay. Nhiều hộ đặt lồng nuôi cá trên lòng hồ, đánh bắt cá tự nhiên, chở khách và hàng bằng thuyền giữa các bản ven hồ. Thuyền nhỏ là phương tiện quen thuộc nối những bản mà đường bộ đi vòng rất xa.
Người Thái là cộng đồng gốc của vùng, cùng người Kinh lên lập nghiệp từ thời tỉnh lỵ cũ, người Mông và Khơ Mú ở các sườn núi cao hơn. Nhiều bản Thái tái định cư vẫn giữ nhà sàn, khung cửi dệt vải, vòng xòe trong ngày hội.
Thị xã có trường học, trung tâm y tế, chợ nhỏ phục vụ dân cư trong vùng. Ca bệnh nặng phải chuyển về Điện Biên Phủ hoặc sang Lai Châu tùy đường thuận.
Cảnh hồ giữa núi thu hút khách đi phượt cung Tây Bắc, thường dừng ở Mường Lay một đêm trên đường từ Điện Biên lên Lai Châu, Sa Pa. Dịch vụ còn nhỏ, chủ yếu là nhà nghỉ, quán ăn và thuyền thuê.
Đường bộ: quốc lộ 12 và quốc lộ 6
Quốc lộ 12 đi qua Mường Lay theo hướng nam bắc, nối Điện Biên Phủ qua Mường Chà lên Mường Lay rồi sang tỉnh Lai Châu. Đoạn qua Mường Lay đã được nâng cao, có đoạn cầu và đường mới thay cho tuyến cũ bị ngập.
Quốc lộ 6 từ Tuần Giáo lên cũng tới Mường Lay, rồi đi tiếp về phía Lai Châu. Mường Lay vì thế là một điểm gặp nhau của hai trục đường, dù bản thân thị xã nhỏ.
Đường núi vùng này dốc và nhiều khúc cua, sát vách đá. Mùa mưa từ khoảng tháng Sáu đến tháng Chín hay có sạt lở, đá lăn. Người đi xe máy nên tránh chạy đêm, nghe ngóng tình hình đường trước khi đi.
Xe khách tuyến Điện Biên Phủ – Lai Châu và một số tuyến từ Hà Nội đi qua Mường Lay. Muốn dừng lại thì nên báo nhà xe từ trước, vì xe thường chạy thẳng.
Mường Lay cũ sau ngày 1/7/2025
Từ 1/7/2025, thị xã Mường Lay không còn là đơn vị hành chính. Các phường, xã cũ của thị xã được sắp xếp thành đơn vị cấp xã mới của tỉnh Điện Biên. Vì thị xã nhỏ, số đơn vị mới cũng ít, có thể chỉ một hoặc vài đơn vị.
Địa giới tỉnh không đổi, nên Mường Lay cũ vẫn thuộc tỉnh Điện Biên, không nhập vào Lai Châu như nhiều người đoán khi nghe tên Lai Châu cũ. Đây là điều cần nói rõ khi gửi hàng, ghi hồ sơ.
Người có giấy tờ ghi thị xã Lai Châu, tỉnh Lai Châu trước 2004 hoặc thị xã Mường Lay, tỉnh Điện Biên sau 2004 khi làm thủ tục mới nên mang theo cả giấy tờ cũ để đối chiếu. Ủy ban xã, phường mới có thể cấp xác nhận nếu cơ quan khác yêu cầu.
Tên đơn vị mới cụ thể nên tra theo danh sách sắp xếp chính thức của tỉnh Điện Biên. Trong giao tiếp hằng ngày, cái tên Mường Lay vẫn được dùng để chỉ vùng ven hồ này.
Phố cũ trong ký ức người Lai Châu
Người từng sống ở thị xã Lai Châu cũ hay kể về một phố nhỏ nằm sát mép nước, nhà san sát hai bên đường, chợ họp ở bãi bằng gần sông. Mùa lũ, nước sông Đà lên nhanh, đục đỏ, có năm tràn vào phố, người dân quen kê đồ đạc lên cao mỗi khi mưa lớn kéo dài.
Thời là tỉnh lỵ, phố có trụ sở các cơ quan tỉnh, bệnh viện, trường cấp ba, bến thuyền. Người Kinh từ các tỉnh đồng bằng lên công tác, lập gia đình ở đây khá đông, tạo nên một cộng đồng phố thị khác hẳn các bản Thái xung quanh.
Khi tỉnh lỵ dời về Điện Biên Phủ, nhiều gia đình cán bộ đi theo, phố vắng dần. Đến khi có quyết định di dời vì lòng hồ, những người còn lại phải chuyển lần nữa. Có gia đình chuyển nhà hai lần trong một đời.
Những câu chuyện ấy ít được ghi chép, chủ yếu sống trong trí nhớ người lớn tuổi và trong ảnh gia đình. Ai quan tâm đến lịch sử Lai Châu cũ có thể tìm gặp các cụ trong vùng tái định cư; họ thường sẵn lòng kể nếu được hỏi tử tế.
Một ngày ở Mường Lay: xem gì, ăn gì
Điều đáng xem nhất ở Mường Lay là chính cảnh hồ giữa núi. Đứng trên đường cao của thị xã vào sáng sớm, mặt hồ phẳng lặng, sương bám chân núi. Có thể thuê thuyền đi một đoạn trên lòng hồ để nhìn các vách núi đổ thẳng xuống nước.
Các bản Thái tái định cư quanh thị xã còn giữ nghề dệt vải, thêu khăn piêu. Đi bộ vào bản, khách có thể xem người dệt, mua vài món nhỏ, nhưng nên hỏi trước khi chụp ảnh người.
Món ăn đáng thử là cá hồ nướng hoặc nấu canh chua măng, xôi nếp nương, thịt gác bếp và các loại rau rừng theo mùa. Quán ăn không nhiều, nên đến sớm hoặc gọi trước nếu đi nhóm đông.
Mường Lay hợp làm điểm nghỉ một đêm trên cung đường vòng Tây Bắc. Cơ sở lưu trú chủ yếu là nhà nghỉ nhỏ, chất lượng không đều, nên xem phòng trước khi nhận và hỏi giá rõ ràng.
Câu hỏi thường gặp
Thị xã Mường Lay trước đây tên là gì?
Trước khi đổi tên sau năm 2004, thị xã Mường Lay là thị xã Lai Châu, tỉnh lỵ của tỉnh Lai Châu cũ trong nhiều thập kỷ. Tên được đổi vì tỉnh Lai Châu mới cần dùng tên Lai Châu cho tỉnh lỵ mới của mình.
Mường Lay thuộc tỉnh Điện Biên hay Lai Châu?
Mường Lay thuộc tỉnh Điện Biên kể từ khi tách tỉnh năm 2004, và sau 1/7/2025 vẫn thuộc tỉnh Điện Biên vì tỉnh này không sáp nhập. Thành phố Lai Châu là nơi khác, thuộc tỉnh Lai Châu.
Vì sao phố cũ Mường Lay bị ngập?
Phố cũ nằm thấp sát ngã ba sông Đà và Nậm Na, nằm trong vùng lòng hồ của công trình thủy điện Sơn La. Khi hồ tích nước, phố cũ bị ngập, thị xã được xây lại trên các sườn núi cao hơn và người dân được tái định cư.
Huyện Mường Lay cũ có phải thị xã Mường Lay?
Không. Huyện Mường Lay trên giấy tờ trước 2004 là huyện Mường Chà sau này. Thị xã Mường Lay là thị xã Lai Châu cũ. Hai tên đổi gần như cùng lúc nên rất dễ nhầm khi đọc hồ sơ.
Đến Mường Lay đi đường nào?
Từ Điện Biên Phủ đi quốc lộ 12 qua Mường Chà lên Mường Lay; từ Tuần Giáo có thể theo quốc lộ 6. Đường núi nhiều dốc, mùa mưa dễ sạt lở, nên đi ban ngày và hỏi tình hình đường trước khi lên đường.
Sau 2025 ghi địa chỉ Mường Lay thế nào?
Ghi tên bản hoặc tổ dân phố, tên xã hoặc phường mới và tỉnh Điện Biên, bỏ chữ thị xã Mường Lay. Nếu chưa rõ tên đơn vị mới, hỏi ủy ban cấp xã hoặc tổ trưởng nơi đó, có thể ghi thêm Mường Lay cũ trong ngoặc.