Thành phố Vĩnh Yên, tỉnh Vĩnh Phúc cũ: tỉnh lỵ bên đầm Vạc và chân núi Tam Đảo

Thành phố Vĩnh Yên là tỉnh lỵ của Vĩnh Phúc từ khi tái lập tỉnh năm 1997, được nâng từ thị xã lên thành phố cuối năm 2006. Từ ngày 1/7/2025, khi Vĩnh Phúc nhập vào tỉnh Phú Thọ và cấp huyện chấm dứt, đất Vĩnh Yên cũ chia thành hai phường mới: phường Vĩnh Phúc và phường Vĩnh Yên.

Vĩnh Yên không lớn, nhưng là nơi gần như mọi người Vĩnh Phúc từng phải lên ít nhất một lần, để làm giấy, đi học, đi viện hay thi cử. Bài này đi qua tên gọi, đầm Vạc, những lớp lịch sử của thị xã cũ, đời sống quanh khu công nghiệp và cách đọc lại địa chỉ Vĩnh Yên sau khi tỉnh lỵ đã chuyển về Việt Trì.

Từ tỉnh lỵ Vĩnh Yên đến thành phố năm 2006

Thị xã Vĩnh Yên hình thành từ lỵ sở của tỉnh Vĩnh Yên thời Pháp, nằm trên con đường từ Hà Nội đi lên Phú Thọ và miền núi tây bắc. Khi tỉnh Vĩnh Phúc ra đời năm 1950, Vĩnh Yên tiếp tục làm tỉnh lỵ. Trong thời Vĩnh Phú, tỉnh lỵ chuyển về Việt Trì, Vĩnh Yên chỉ còn là một thị xã của tỉnh lớn, đến năm 1997 mới trở lại vị trí trung tâm.

Từ đầu những năm 2000, thị xã mở rộng nhanh nhờ khu công nghiệp, các khu đô thị mới và các cơ quan tỉnh được xây lại. Cuối năm 2006 Vĩnh Yên được công nhận là thành phố. Trong những năm sau, ranh giới có điều chỉnh với các huyện xung quanh, chủ yếu là nhận thêm xã, phường ven đô; còn số phường cụ thể từng thời kỳ thì nên tra danh sách hành chính của năm đó thay vì nhớ một con số.

Người Vĩnh Yên lớn tuổi vẫn gọi các khu theo tên làng cũ hơn là tên phường, như Tích Sơn, Định Trung, Hội Hợp, Khai Quang. Biết những tên này giúp người mới đến hiểu vì sao một dãy phố hiện đại lại mang tên một làng nông nghiệp, và giúp dễ tìm đúng nơi khi được chỉ đường bằng tên làng.

Đầm Vạc: mặt nước giữa lòng tỉnh lỵ

Đầm Vạc là hồ nước tự nhiên nằm giữa thành phố, uốn dài theo nhiều nhánh, từng là nơi người dân quanh đầm đánh cá, cắt cỏ, trồng rau ven bờ. Tên gọi theo cách hiểu phổ biến gắn với đàn chim vạc từng kiếm ăn ở đây. Nhiều thế hệ người Vĩnh Yên lớn lên với hình ảnh thuyền nhỏ, vó bè và những bãi rau muống ven đầm.

Khi đô thị mở rộng, bờ đầm được kè một phần, đường dạo và công viên mọc lên, nhiều khu nhà mới hướng ra mặt nước. Đầm Vạc vì thế vừa là nơi điều hoà nước mưa cho cả vùng trũng, vừa là chỗ người dân đi bộ buổi sáng và buổi chiều. Những ngày mưa lớn, khu ven đầm thấp là nơi nước rút chậm, người mua nhà ở đây thường hỏi kỹ chuyện ngập.

Với người ở xa về, đầm Vạc là cách nhanh nhất để định hướng: bên này đầm là khu trung tâm cũ với các cơ quan, bên kia là những khu đô thị mới. Đi một vòng quanh các nhánh đầm bằng xe máy cũng là cách đơn giản để thấy Vĩnh Yên đã đổi khác thế nào so với hình ảnh thị xã nhỏ của mấy chục năm trước.

Kéo co ngồi Tích Sơn và những lớp văn hoá làng

Ở làng Tích Sơn, nay nằm trong vùng phường Vĩnh Yên mới, có tục kéo co ngồi trong dịp hội làng đầu năm. Điểm khác là người kéo không đứng mà ngồi, bám vào thân cây song hoặc dây lớn, hai bên dùng sức lưng và chân để giành phần. Nghi lễ kéo co của Việt Nam cùng một số nước được UNESCO ghi danh là di sản văn hoá phi vật thể năm 2015, và kéo co ngồi Tích Sơn nằm trong hồ sơ đó.

Kéo co ở đây không đơn thuần là cuộc thi sức. Nó gắn với hội làng, với lễ cầu mùa và tinh thần cộng đồng, nên được tổ chức theo nghi thức riêng, có người chủ trì, có quy định về chỗ ngồi của từng bên. Người đến xem nên đứng ngoài vòng, không chen vào lối kéo và tôn trọng cách tổ chức của làng.

Ngoài Tích Sơn, quanh Vĩnh Yên còn nhiều đình làng và chùa có tuổi, trong đó chùa Hà Tiên ở Định Trung là nơi người dân hay nhắc. Những công trình này mang dáng kiến trúc gỗ quen thuộc của đồng bằng Bắc Bộ, phần nhiều đã qua nhiều lần trùng tu, nên giá trị lớn nhất nằm ở hội làng và ký ức cộng đồng hơn là ở từng chi tiết kiến trúc.

Trận Vĩnh Yên đầu năm 1951

Đầu năm 1951, quân đội Việt Minh mở chiến dịch Trần Hưng Đạo đánh vào vùng trung du, trong đó trận đánh quanh thị xã Vĩnh Yên là trận lớn nhất. Đây là một trong những trận đánh quy mô đầu tiên của bộ đội chủ lực vào vùng đồng bằng có quân Pháp phòng thủ mạnh. Các đồi thấp quanh thị xã, như vùng Tam Dương và Bình Xuyên ngày nay, là nơi diễn ra nhiều trận giao tranh.

Trong sách sử, tên gọi thường dùng là trận Vĩnh Yên chứ không phải trận Vĩnh Phúc, dù lúc đó tỉnh đã mang tên Vĩnh Phúc được khoảng một năm. Người tìm tài liệu về giai đoạn này nên tra cả hai tên, cùng với tên chiến dịch, để có đủ nguồn. Các con số về lực lượng và thương vong ở mỗi nguồn khác nhau khá nhiều nên không nên trích từ một trang duy nhất.

Ở Vĩnh Yên và các xã lân cận còn có nhà bia, nghĩa trang liệt sĩ và các điểm ghi dấu sự kiện này. Đây là nơi các đoàn học sinh hay đến vào những ngày lễ, và cũng là nơi những gia đình có người hy sinh trong chiến dịch về thắp hương.

Khu công nghiệp, quốc lộ 2 và nhịp sống thành phố

Khu công nghiệp Khai Quang ở phía đông bắc thành phố là nơi tập trung nhiều nhà máy, kéo theo dòng công nhân từ các huyện và tỉnh khác đến ở trọ. Buổi sáng và chiều tối, các tuyến đường quanh khu công nghiệp đông xe đưa đón, xe máy đi ca, quán cơm và nhà trọ mọc kín các ngõ gần đó.

Quốc lộ 2 chạy xuyên thành phố, nối Vĩnh Yên với Phúc Yên, Nội Bài và Hà Nội ở phía đông, Việt Trì ở phía tây. Ga Vĩnh Yên nằm trên tuyến đường sắt Hà Nội – Lào Cai. Từ Vĩnh Yên có đường lên thị trấn núi Tam Đảo ở phía bắc, nên cuối tuần thành phố cũng là điểm dừng của khách đi núi.

So với Hà Nội, nhịp sống ở đây chậm và dễ chịu hơn: chợ trung tâm, những quán ăn sáng quanh các phố cũ, công viên ven đầm. Người làm ở Hà Nội mà về Vĩnh Yên ở có thể đi lại hằng ngày theo quốc lộ 2 hoặc cao tốc, nhưng nên tính trước giờ cao điểm ở các đoạn qua Phúc Yên.

Học hành, khám chữa bệnh và những thứ của một tỉnh lỵ cũ

Gần ba mươi năm làm tỉnh lỵ để lại cho Vĩnh Yên một lớp cơ sở mà các huyện khác không có: bệnh viện tuyến tỉnh, trường trung học chuyên của tỉnh, các trường cao đẳng, trung tâm hội nghị, sân vận động, bảo tàng và thư viện tỉnh. Người Lập Thạch, Sông Lô hay Yên Lạc muốn khám bệnh nặng, thi chuyên hay tra tư liệu lịch sử quê mình trước đây đều phải lên Vĩnh Yên.

Sau khi tỉnh lỵ chuyển về Việt Trì, phần lớn những cơ sở này vẫn hoạt động tại chỗ, chỉ đổi tên đơn vị chủ quản hoặc cách gọi. Vì vậy, với người dân vùng Vĩnh Phúc cũ, Vĩnh Yên vẫn là nơi đến gần nhất cho việc học, việc chữa bệnh, kể cả khi trên giấy tờ nó đã là hai phường. Trước khi đi khám hay nộp hồ sơ, nên gọi tổng đài hoặc xem trang thông tin chính thức của cơ sở để biết tên mới và nơi tiếp nhận.

Bảo tàng tỉnh ở Vĩnh Yên giữ nhiều hiện vật từ các di chỉ Đồng Đậu, Lũng Hòa và tư liệu về các làng nghề. Đây là chỗ nên ghé nếu muốn hiểu vùng đất này trước khi đi về các huyện, vì ngoài thực địa nhiều di chỉ chỉ còn là ruộng vườn.

Sau 1/7/2025: Vĩnh Yên cũ thành hai phường

Theo phương án sắp xếp đơn vị hành chính cấp xã của tỉnh Phú Thọ, đất thành phố Vĩnh Yên cũ được chia thành hai phường. Bảng dưới ghi các đơn vị cũ nằm trong mỗi phường để người cầm giấy tờ cũ dễ đối chiếu.

Điều dễ nhầm nhất là tên phường Vĩnh Phúc trùng với tên tỉnh cũ. Khi ghi địa chỉ, nên viết đủ "phường Vĩnh Phúc, tỉnh Phú Thọ" và nếu cần thì thêm chú thích "thành phố Vĩnh Yên cũ" để người đọc không hiểu thành cả tỉnh.

Nếu giấy tờ ghi một phường đã nhập vào phường khác trong những đợt sắp xếp nhỏ trước năm 2025, hãy tra tên phường ấy trong quyết định sắp xếp của năm đó, rồi mới đối chiếu với bảng trên.

Câu hỏi thường gặp

Thành phố Vĩnh Yên nay thuộc tỉnh nào?

Từ ngày 1/7/2025, đất thành phố Vĩnh Yên cũ thuộc tỉnh Phú Thọ, sau khi Vĩnh Phúc, Phú Thọ và Hòa Bình hợp nhất theo Nghị quyết 202/2025/QH15. Vĩnh Yên không còn là đơn vị hành chính cấp huyện mà chia thành hai phường.

Vĩnh Yên cũ chia thành những phường nào?

Vĩnh Yên cũ chia thành phường Vĩnh Phúc, gồm phần lõi trung tâm với các phường Đống Đa, Khai Quang, Liên Bảo, Ngô Quyền, Định Trung; và phường Vĩnh Yên, gồm Đồng Tâm, Hội Hợp, Tích Sơn và xã Thanh Trù cũ.

Vĩnh Yên lên thành phố năm nào?

Vĩnh Yên được nâng từ thị xã lên thành phố vào cuối năm 2006. Trước đó Vĩnh Yên là thị xã tỉnh lỵ của Vĩnh Phúc kể từ khi tái lập tỉnh năm 1997, và đã từng làm tỉnh lỵ từ thời tỉnh Vĩnh Yên.

Đầm Vạc có phải hồ nhân tạo không?

Không. Đầm Vạc là hồ nước tự nhiên nằm ở vùng trũng giữa thành phố, có nhiều nhánh. Phần bờ đã được kè và làm đường dạo trong quá trình đô thị hoá, nhưng lòng đầm vẫn là mặt nước tự nhiên có từ trước khi có phố.

Kéo co ngồi Tích Sơn có gì đặc biệt?

Người kéo ngồi dưới đất chứ không đứng, bám vào cây song hoặc dây và dùng sức lưng, chân để giành phần. Tục này gắn với hội làng đầu năm và thuộc hồ sơ nghi lễ kéo co được UNESCO ghi danh năm 2015.

Từ Vĩnh Yên cũ lên trung tâm tỉnh Phú Thọ đi đường nào?

Đi theo quốc lộ 2 về phía tây qua vùng Vĩnh Tường để đến Việt Trì, hoặc theo cao tốc Nội Bài – Lào Cai rồi rẽ vào Việt Trì. Thời gian tuỳ giờ và đoạn đường, nên tính rộng nếu có hẹn làm thủ tục.