Võ Nhai là huyện vùng núi đá vôi ở phía đông tỉnh Thái Nguyên trước 1/7/2025, giáp Lạng Sơn, Bắc Kạn và Bắc Giang, thuộc loại rộng nhất tỉnh, nổi tiếng với di chỉ khảo cổ Thần Sa, hang Phượng Hoàng và na La Hiên. Từ 1/7/2025, cấp huyện không còn; các xã, thị trấn của Võ Nhai được sắp xếp thành một số xã mới thuộc tỉnh Thái Nguyên mới.
Võ Nhai là vùng đất xa trung tâm, nhiều xã vùng cao, nhưng có những dấu tích người xưa và di tích kháng chiến quan trọng. Bài này giới thiệu vị trí, tên gọi, các vùng trong huyện, di tích, sản vật, đường đi và cách đọc địa chỉ cũ.
Vị trí và tên gọi Võ Nhai
Huyện Võ Nhai nằm ở phía đông tỉnh Thái Nguyên cũ. Phía đông giáp Lạng Sơn; phía bắc giáp Bắc Kạn; phía nam giáp Bắc Giang; phía tây giáp Đồng Hỷ. Đây là một trong những huyện có diện tích lớn nhất tỉnh, phần lớn là núi đá vôi và rừng.
Tên Võ Nhai có từ thời phong kiến, từng là một châu miền núi của Thái Nguyên. Vùng này từ lâu là nơi người Tày, Nùng, Dao, H'Mông, Sán Chay sinh sống, người Kinh đến sau, sống nhiều dọc quốc lộ.
Trung tâm huyện là thị trấn Đình Cả, nằm trên quốc lộ 1B. Quốc lộ này chạy từ thành phố Thái Nguyên qua Đồng Hỷ, Võ Nhai rồi sang Bắc Sơn của Lạng Sơn, là trục giao thông chính của huyện.
Địa hình Võ Nhai có những thung lũng hẹp kẹp giữa các dãy núi đá vôi dựng đứng. Ruộng ít, chủ yếu ở thung lũng và ven suối; trên sườn đồi, người dân trồng ngô, cây ăn quả và rừng.
Vì đường sá xa và địa hình chia cắt, Võ Nhai từng là một trong những huyện khó khăn nhất tỉnh. Nhiều xã vùng cao đã có đường bê tông, điện lưới, trường học kiên cố trong hai thập niên gần đây, nhưng một số xóm lẻ vẫn đi lại vất vả vào mùa mưa.
Vì nằm giáp nhiều tỉnh, Võ Nhai từ lâu đã có đường mòn, đường tắt qua núi sang Bắc Sơn, Na Rì, Yên Thế. Người các bản hai bên ranh giới đi chợ, cưới hỏi, thăm họ hàng qua lại, nên ở nhiều xã biên giới huyện, phong tục của người Tày, Nùng gần như không khác gì bên kia núi.
Di chỉ Thần Sa và dấu tích người xưa
Vùng Thần Sa ở phía bắc Võ Nhai nổi tiếng trong giới khảo cổ với hệ thống di chỉ thời đồ đá cũ. Từ những năm 1970, các nhà khảo cổ đã khai quật nhiều hang, mái đá ở đây, tìm thấy công cụ đá của cư dân cổ.
Những phát hiện ở Thần Sa được giới nghiên cứu gọi là văn hóa Thần Sa, một trong những nền văn hóa thời đồ đá cũ ở Việt Nam. Điều này cho thấy vùng núi đá vôi Võ Nhai là nơi con người cư trú từ rất sớm.
Khu di chỉ nằm trong vùng núi xa, đường vào khó. Người muốn tham quan nên liên hệ chính quyền xã hoặc ban quản lý di tích, đi cùng người địa phương.
Khi vào hang, mái đá có di chỉ, không được tự ý đào bới, lấy đá, mảnh gốm hay bất kỳ hiện vật nào. Đây là di tích được bảo vệ theo luật.
Hiện vật từ Thần Sa được nghiên cứu, trưng bày ở các bảo tàng và là tư liệu quan trọng khi tìm hiểu thời tiền sử ở miền Bắc. Với người địa phương, những hang đá quanh bản vừa là nơi gắn với chuyện người xưa, vừa là cảnh quen thuộc mỗi ngày lên nương.
Hang Phượng Hoàng, suối Mỏ Gà và khu bảo tồn
Hang Phượng Hoàng và suối Mỏ Gà ở xã Phú Thượng là điểm tham quan được biết nhiều của Võ Nhai. Hang nằm trên sườn núi đá vôi, bên trong có thạch nhũ; suối Mỏ Gà chảy dưới chân núi, nước trong, mát.
Khu vực Thần Sa – Phượng Hoàng là khu bảo tồn thiên nhiên, có rừng trên núi đá vôi với nhiều loài động thực vật. Việc chặt cây, săn bắt trong khu bảo tồn bị cấm.
Đường lên hang dốc, nhiều bậc đá, nên mang giày đế bám, đi vào mùa khô. Mùa mưa, suối có thể lên nhanh, đá trơn, không nên tắm suối khi trời mưa lớn.
Ở các bản gần khu bảo tồn, người dân sống bằng làm nương, chăn nuôi, một số hộ làm dịch vụ cho khách. Khách nên tôn trọng phong tục, xin phép trước khi chụp ảnh người.
Dịp hè và các ngày nghỉ, khách từ thành phố Thái Nguyên, Hà Nội lên đông, quanh suối có thêm hàng quán. Khách nên mang rác về, không bẻ thạch nhũ, không viết vẽ lên vách hang, để giữ cảnh quan cho người đến sau.
Căn cứ Bắc Sơn – Võ Nhai thời kháng chiến
Trước Cách mạng tháng Tám, Võ Nhai cùng Bắc Sơn của Lạng Sơn là vùng căn cứ của phong trào kháng chiến. Sau khởi nghĩa Bắc Sơn năm 1940, các lực lượng vũ trang được xây dựng ở vùng núi giữa hai huyện, trong đó có Cứu quốc quân.
Nhiều di tích ở xã Tràng Xá, Phú Thượng và các xã lân cận gắn với giai đoạn này, như nơi thành lập các đơn vị vũ trang, nơi trú ẩn trong rừng. Các di tích được dựng bia, nhà trưng bày nhỏ.
Trong kháng chiến chống Pháp, Võ Nhai tiếp tục là vùng căn cứ, nối với an toàn khu Định Hóa qua vùng núi phía bắc tỉnh.
Người đến tìm hiểu các di tích nên hỏi chính quyền xã hoặc người cao tuổi trong bản, những người còn nhớ chuyện cũ và biết đường vào các điểm trong rừng.
Hằng năm, vào các dịp kỷ niệm, địa phương tổ chức hoạt động tưởng niệm tại các di tích, có học sinh, cựu chiến binh và người dân tham dự. Những câu chuyện về thời kỳ đó được kể lại trong các buổi sinh hoạt ngoại khóa của trường học trong huyện.
Na La Hiên và sản vật vùng núi đá
Na là sản vật nổi tiếng nhất của Võ Nhai. Vùng La Hiên, Lâu Thượng có những vườn na trồng trên sườn núi đá vôi, quả to, ngọt, chín rộ vào cuối hè, đầu thu.
Mùa na, dọc quốc lộ 1B qua Võ Nhai có nhiều hàng bày bán na, khách đi xe dừng mua. Na Võ Nhai đã được xây dựng thương hiệu, nhiều hộ trồng theo hướng sản xuất hàng hóa.
Ngoài na, người dân Võ Nhai trồng ngô, lúa, chè, cây ăn quả khác, chăn nuôi trâu, bò, dê. Dê núi là con nuôi phù hợp với địa hình đá vôi.
La Hiên còn có nhà máy xi măng dùng đá vôi tại chỗ. Một số mỏ đá, mỏ khoáng sản nhỏ hoạt động ở các xã, kéo theo những lo ngại về bụi và môi trường.
Na chín nhanh, mềm, dễ dập khi vận chuyển xa. Người mua làm quà nên chọn quả vừa mở mắt, chưa nứt, xếp nhẹ trong thùng có lót, và ăn trong vài ngày. Quả để lâu ngày dễ chín nẫu, chua.
Ngoài na, các bản người Dao, H'Mông trên vùng cao còn trồng ngô, nuôi lợn đen, gà đen và làm một số cây thuốc nam theo kinh nghiệm truyền lại. Những sản vật này thường bán ở chợ phiên của xã, ít khi đưa về xuôi với số lượng lớn.
Đọc một địa chỉ Võ Nhai cũ
Một địa chỉ ở Võ Nhai trước 1/7/2025 thường ghi xóm, xã hoặc thị trấn Đình Cả, huyện Võ Nhai, tỉnh Thái Nguyên. Giấy tờ thời Bắc Thái ghi tỉnh Bắc Thái.
Tên xóm ở Võ Nhai nhiều khi là tên tiếng Tày, Nùng, Dao, H'Mông. Khi đối chiếu hồ sơ, nên ghi kèm tên xóm cũ và tên xã cũ để cán bộ dễ tra.
Trong đợt sắp xếp cấp xã 2019–2021, một số xã của Võ Nhai có điều chỉnh. Tên xã trên giấy tờ cũ có thể không còn ngay cả trước 2025.
Khi cần xác nhận hai địa chỉ là một, có thể đề nghị ủy ban cấp xã nơi cư trú hoặc nơi có đất hướng dẫn, mang theo giấy tờ cũ.
Một số xã vùng cao của Võ Nhai có tên gắn với tên núi, tên suối, và nhiều xóm nằm cách trung tâm xã rất xa. Khi gửi hàng hay hồ sơ, nên ghi rõ tên xóm, xã và số điện thoại liên hệ của người nhận để bưu tá dễ tìm.
Võ Nhai cũ sau ngày 1/7/2025
Từ 1/7/2025, huyện Võ Nhai không còn. Các xã, thị trấn cũ được sắp xếp thành một số xã mới lớn hơn, trực thuộc tỉnh Thái Nguyên mới, gồm Thái Nguyên cũ và Bắc Kạn cũ theo Nghị quyết 202/2025/QH15.
Võ Nhai giáp Lạng Sơn, tỉnh không sáp nhập với tỉnh nào, và giáp Bắc Giang cũ nay thuộc tỉnh Bắc Ninh. Ranh giới phía đông và phía nam của Võ Nhai cũ vì thế nay là ranh giới giữa Thái Nguyên với Lạng Sơn và Bắc Ninh.
Muốn biết xã cũ nay thuộc đơn vị nào, cần tra danh sách sắp xếp cấp xã của tỉnh Thái Nguyên năm 2025 hoặc hỏi ở ủy ban xã mới. Giấy tờ cũ vẫn có giá trị.
Thần Sa, Phượng Hoàng, na La Hiên vẫn là những tên người ta nhắc khi nói về vùng núi đá phía đông Thái Nguyên.
Người dân các xã xa nên hỏi trưởng xóm hoặc cán bộ xã về nơi làm thủ tục sau sắp xếp, vì nhiều việc trước đây làm ở Đình Cả nay chuyển về trung tâm phục vụ hành chính công của xã mới hoặc lên tỉnh. Hỏi trước giúp tránh phải đi lại nhiều lần trên đường núi.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Võ Nhai cũ nay thuộc đâu?
Từ 1/7/2025, huyện Võ Nhai không còn. Các xã, thị trấn cũ được sắp xếp thành xã mới thuộc tỉnh Thái Nguyên, tỉnh gồm Thái Nguyên cũ và Bắc Kạn cũ theo Nghị quyết 202/2025/QH15.
Di chỉ Thần Sa có gì?
Di chỉ Thần Sa ở phía bắc huyện Võ Nhai cũ là hệ thống hang, mái đá có công cụ đá của cư dân thời đồ đá cũ, được khai quật từ những năm 1970. Giới nghiên cứu gọi đây là văn hóa Thần Sa.
Hang Phượng Hoàng ở đâu?
Hang Phượng Hoàng ở xã Phú Thượng, huyện Võ Nhai cũ, trên sườn núi đá vôi, gần suối Mỏ Gà. Đường lên hang dốc, nhiều bậc đá, nên đi vào mùa khô và mang giày đế bám.
Na Võ Nhai chín vào mùa nào?
Na Võ Nhai, nhất là vùng La Hiên, thường chín rộ vào cuối hè, đầu thu, mỗi năm sớm muộn tùy thời tiết. Mùa na, dọc quốc lộ 1B qua Võ Nhai có nhiều hàng bày bán, khách đi xe thường dừng mua.
Trung tâm huyện Võ Nhai ở đâu?
Trung tâm huyện Võ Nhai là thị trấn Đình Cả, nằm trên quốc lộ 1B từ thành phố Thái Nguyên đi Bắc Sơn của Lạng Sơn. Đây là nơi có chợ, cơ quan huyện, trường học và bệnh viện của huyện trước tháng 7/2025.
Võ Nhai giáp những tỉnh nào?
Võ Nhai cũ giáp Lạng Sơn ở phía đông, Bắc Kạn ở phía bắc, Bắc Giang ở phía nam và Đồng Hỷ ở phía tây. Sau 7/2025, Bắc Kạn đã cùng tỉnh Thái Nguyên, còn Bắc Giang cũ thuộc tỉnh Bắc Ninh.