Huyện Than Uyên nằm ở phía đông nam tỉnh Lai Châu, có cánh đồng Mường Than, một trong bốn cánh đồng lớn của vùng Tây Bắc trong câu "Nhất Thanh, nhì Lò, tam Than, tứ Tấc". Than Uyên không phải huyện gốc của tỉnh Lai Châu: trước năm 2004, huyện thuộc tỉnh Lào Cai, xa hơn nữa là Hoàng Liên Sơn và Nghĩa Lộ. Từ 1/7/2025, huyện Than Uyên cũ không còn, thị trấn và các xã được gộp thành một số xã mới thuộc tỉnh Lai Châu.
Người Than Uyên vì thế có một lịch sử giấy tờ dài và nhiều lớp. Một cụ già sinh trước năm 1976 có thể đã ghi qua bốn tên tỉnh trong đời. Bài này đi qua cánh đồng, dòng Nậm Mu, những lần chuyển tỉnh, chuyện tách Tân Uyên năm 2008 và cách đọc địa chỉ cũ sau ngày bỏ cấp huyện.
Mường Than trong câu "Nhất Thanh, nhì Lò, tam Than, tứ Tấc"
Người Thái vùng Tây Bắc có câu xếp hạng bốn cánh đồng lớn nhất của vùng: nhất là Mường Thanh ở Điện Biên, nhì là Mường Lò ở Nghĩa Lộ, ba là Mường Than ở Than Uyên, tư là Mường Tấc ở Phù Yên. Câu ấy cho thấy từ lâu Mường Than đã là một vựa lúa, nơi tụ cư đông của người Thái giữa vùng núi.
Cánh đồng Mường Than nằm trong thung lũng tương đối rộng và bằng, có suối và mương dẫn nước tưới cho ruộng. Mùa lúa chín, cả thung lũng vàng rực giữa vòng núi xanh, là cảnh nhiều người dừng xe trên quốc lộ để ngắm. Người Thái ở đây giữ nhiều kinh nghiệm làm ruộng nước, đắp phai, đào mương, chia nước theo lệ bản.
Gạo Mường Than, nhất là các giống nếp địa phương, được người trong vùng coi là sản vật đáng mang về làm quà. Như mọi đặc sản có tiếng, ngoài thị trường có thể có hàng nơi khác mang tên Mường Than, nên khi mua nên hỏi người quen ở địa phương hoặc các cơ sở có ghi rõ nơi sản xuất.
Bốn lần đổi tỉnh: Nghĩa Lộ, Hoàng Liên Sơn, Lào Cai, Lai Châu
Than Uyên có lịch sử hành chính đi theo hướng đông nhiều hơn hướng tây, vì đường sá, chợ búa và họ hàng của người trong thung lũng từ xưa vẫn nối về phía Mù Cang Chải, Văn Chấn. Thời khu tự trị Tây Bắc, huyện thuộc tỉnh Nghĩa Lộ, cùng vùng với Văn Chấn, Mù Cang Chải. Khi Nghĩa Lộ hợp với Yên Bái và Lào Cai thành tỉnh Hoàng Liên Sơn cuối năm 1975, Than Uyên thuộc tỉnh mới này.
Năm 1991, Hoàng Liên Sơn tách thành hai tỉnh Lào Cai và Yên Bái, Than Uyên được giao về tỉnh Lào Cai. Đến khi tỉnh Lai Châu rộng xưa tách đôi, có hiệu lực từ 1/1/2004, Than Uyên được chuyển từ Lào Cai sang tỉnh Lai Châu mới, để tỉnh này có thêm một vùng đất bằng và một trục đường sang miền xuôi.
Năm 2008, phần phía bắc của huyện được tách ra thành huyện Tân Uyên. Phần còn lại, gồm cánh đồng Mường Than, thị trấn Than Uyên và các xã phía nam giáp Yên Bái, Sơn La, giữ tên huyện Than Uyên đến ngày 1/7/2025. Bốn tên tỉnh, hai lần đổi ranh giới huyện là điều cần nhớ khi đọc giấy tờ của người Than Uyên.
Sông Nậm Mu và các nhà máy thủy điện
Sông Nậm Mu chảy qua vùng Than Uyên và Tân Uyên rồi đổ về phía sông Đà. Đây là dòng sông lớn của vùng, thung lũng ven sông là nơi tụ cư lâu đời của người Thái. Trên Nậm Mu đã xây các nhà máy thủy điện lớn, trong đó có thủy điện Bản Chát, tạo nên những lòng hồ mới giữa núi.
Giống như ở Nậm Nhùn, việc xây thủy điện kéo theo tái định cư cho một số bản ven sông. Người dân chuyển lên những khu đất cao hơn, phải làm quen với cách sản xuất mới. Lòng hồ cũng mở ra những sinh kế mới như nuôi cá lồng, đánh bắt trên hồ, và một vài điểm có cảnh đẹp được khách tìm tới.
Với người đi đường, những đoạn quốc lộ ven lòng hồ là chỗ dừng chân đẹp, nhưng bờ hồ dốc và mực nước thay đổi theo vận hành nhà máy. Không nên xuống sát mép nước ở những chỗ không có lối đi, và không tắm hồ ở nơi không quen, vì đáy hồ là thung lũng cũ có nhiều hố sâu bất ngờ.
Quốc lộ 32 và con đường từ Mù Cang Chải lên
Than Uyên là cửa ngõ phía đông nam của tỉnh Lai Châu trên quốc lộ 32. Từ Hà Nội đi theo hướng Yên Bái, qua Nghĩa Lộ, đèo Khau Phạ, Mù Cang Chải rồi sang Than Uyên, đó là con đường nhiều người chọn khi muốn ngắm ruộng bậc thang và đèo lớn trước khi vào Lai Châu.
Thị trấn Than Uyên nằm bên quốc lộ, cạnh cánh đồng, là nơi có chợ, bến xe, trường học, bệnh viện và các cơ quan của huyện cũ. Từ đây, quốc lộ tiếp tục lên Tân Uyên, Tam Đường và thành phố Lai Châu. Một số tuyến đường nhánh dẫn về phía Sơn La, qua vùng núi phía nam huyện.
Vì đường dài và đèo nhiều, người đi xe máy hay chia hành trình thành hai chặng, nghỉ đêm ở Mù Cang Chải hoặc ở Than Uyên. Mùa lúa chín, nhất là vào cuối mùa hè và đầu thu, cung đường này đông khách hơn hẳn; nên đặt chỗ ở trước và đi sớm để tránh xe đông trên đèo.
Người Thái, người Mông và đời sống trong thung lũng
Người Thái là cư dân đông và lâu đời nhất ở Than Uyên, sống trong các bản nhà sàn quanh cánh đồng, giữ nhiều phong tục như lễ mừng cơm mới, múa xòe trong dịp vui, dệt thổ cẩm. Tiếng Thái vẫn là tiếng nói hằng ngày ở nhiều bản, bên cạnh tiếng phổ thông.
Trên vùng núi quanh thung lũng là các bản người Mông, người Dao, người Khơ Mú, sống bằng ruộng bậc thang, nương và chăn nuôi. Người Kinh tập trung ở thị trấn và dọc quốc lộ, làm buôn bán, dịch vụ, công chức. Chợ thị trấn Than Uyên là nơi các cộng đồng gặp nhau mỗi ngày.
Với người mới đến làm việc, hiểu lịch nông vụ của cánh đồng là cách nhanh nhất để hiểu nhịp sống ở đây: mùa cấy, mùa gặt là lúc cả bản bận rộn, các việc giấy tờ, họp hành thường được dời sang lúc nông nhàn. Hỏi trước trưởng bản về những ngày kiêng trong bản là phép lịch sự cần thiết.
Xòe Thái, loại hình múa tập thể quen thuộc trong các dịp vui của người Thái Tây Bắc, cũng có mặt ở các bản Than Uyên. Trong ngày cưới, ngày mừng nhà mới hay lễ mừng cơm mới, mọi người nắm tay nhau thành vòng tròn quanh đống lửa hoặc giữa sân, khách được mời vào vòng cũng là được coi như người nhà. Nhận lời vào vòng xòe, uống chén rượu mừng vừa phải rồi xin phép nghỉ là cách ứng xử được lòng chủ nhà.
Đọc giấy tờ của người Than Uyên qua bốn lớp tên tỉnh
Hồ sơ của một gia đình Than Uyên có thể trải qua nhiều tên tỉnh, tên huyện khác nhau. Khi cần đối chiếu, có thể làm theo trình tự dưới để không bỏ sót lớp nào.
- Ghi ngày cấp của từng giấy tờ, xếp theo thứ tự thời gian. Giấy trước cuối năm 1975 có thể ghi tỉnh Nghĩa Lộ; giấy từ đó đến 1991 ghi Hoàng Liên Sơn; giấy từ 1991 đến hết năm 2003 ghi Lào Cai; giấy từ 2004 trở đi ghi Lai Châu.
- Xem tên huyện trên giấy: trước năm 2008, cả vùng Tân Uyên ngày nay cũng ghi là huyện Than Uyên. Nếu nhà ở phía bắc, gần Tam Đường, hãy kiểm xem xã cũ của mình có chuyển sang Tân Uyên năm 2008 không.
- Giữ nguyên tên bản và tên xã cũ trên giấy, vì đó là chìa khóa để tra xã mới sau ngày 1/7/2025.
- Tra danh sách sắp xếp đơn vị cấp xã của tỉnh Lai Châu để biết xã cũ nay thuộc xã mới nào, rồi ghi địa chỉ mới gồm bản, xã mới và tỉnh Lai Châu.
- Với hồ sơ lưu trữ cũ như học bạ, hồ sơ cán bộ, sổ hộ khẩu giấy, nếu cần bản sao, hỏi cơ quan lưu trữ của tỉnh đang giữ hồ sơ của giai đoạn đó; hồ sơ thời Lào Cai có thể vẫn nằm ở cơ quan của tỉnh Lào Cai.
Không cần đổi lại giấy tờ cũ chỉ vì tên tỉnh trên đó khác hiện nay; giấy được cấp đúng thẩm quyền thời điểm đó vẫn có giá trị.
Than Uyên cũ sau ngày 1/7/2025
Từ 1/7/2025, huyện Than Uyên cũ không còn. Thị trấn Than Uyên và các xã của huyện được gộp thành một số xã mới, toàn bộ vẫn thuộc tỉnh Lai Châu, không chuyển về Lào Cai hay Yên Bái dù từng gắn với hai tỉnh này.
Đây là điểm hay gây hiểu nhầm: vì năm 2025 Lào Cai và Yên Bái hợp nhất thành tỉnh Lào Cai mới, một số người nghĩ Than Uyên cũng theo về. Thực tế, Than Uyên đã thuộc Lai Châu từ năm 2004 và đợt sắp xếp năm 2025 không đổi ranh giới tỉnh Lai Châu.
Khi ghi địa chỉ mới, giữ tên bản, ghi tên xã mới và tỉnh Lai Châu. Người có giấy tờ cũ ghi huyện Than Uyên, tỉnh Lào Cai, hoặc xa hơn là tỉnh Hoàng Liên Sơn, nên giữ bản sao và ghi rõ mốc thời gian. Tên xã mới ứng với từng xã cũ nên tra danh sách sắp xếp chính thức của tỉnh.
Câu hỏi thường gặp
Than Uyên trước đây thuộc tỉnh nào?
Than Uyên lần lượt thuộc tỉnh Nghĩa Lộ thời khu tự trị Tây Bắc, tỉnh Hoàng Liên Sơn từ cuối năm 1975, tỉnh Lào Cai từ năm 1991, rồi chuyển về tỉnh Lai Châu từ 1/1/2004. Từ đó đến nay vẫn thuộc Lai Châu.
Câu nhất Thanh nhì Lò tam Than tứ Tấc nghĩa là gì?
Đó là câu của người Thái xếp hạng bốn cánh đồng lớn ở Tây Bắc: Mường Thanh ở Điện Biên, Mường Lò ở Nghĩa Lộ, Mường Than ở Than Uyên và Mường Tấc ở Phù Yên. Mường Than đứng thứ ba trong câu ấy.
Năm 2025 Than Uyên có về tỉnh Lào Cai không?
Không. Than Uyên thuộc tỉnh Lai Châu từ năm 2004, và đợt sắp xếp năm 2025 không đổi ranh giới tỉnh Lai Châu. Việc Lào Cai hợp nhất với Yên Bái không làm Than Uyên chuyển tỉnh.
Huyện Tân Uyên có phải tách từ Than Uyên không?
Đúng. Năm 2008, phần phía bắc của huyện Than Uyên được tách ra lập huyện Tân Uyên. Vì vậy người ở Tân Uyên sinh trước năm 2008 có giấy tờ ghi huyện Than Uyên.
Mùa nào đẹp nhất ở cánh đồng Mường Than?
Mùa lúa chín, khoảng cuối hè đầu thu, là lúc cánh đồng đẹp nhất, cả thung lũng vàng giữa núi xanh. Mùa cấy, khi ruộng đầy nước, cũng có cảnh đẹp riêng. Nên đi sớm và đặt chỗ ở trước vì mùa này đông khách.
Sau 1/7/2025 Than Uyên cũ thuộc đâu?
Vẫn thuộc tỉnh Lai Châu. Huyện Than Uyên không còn, thị trấn và các xã được gộp thành một số xã mới. Tên xã mới cụ thể nên tra danh sách sắp xếp chính thức hoặc hỏi tại bộ phận một cửa của xã.