Huyện Tam Đảo, tỉnh Vĩnh Phúc cũ: phố núi, rừng quốc gia và khu di tích Tây Thiên

Huyện Tam Đảo được lập cuối năm 2003 trên sườn phía tây nam của dãy núi cùng tên, cắt từ một số xã của Tam Dương, Bình Xuyên và Lập Thạch; huyện lỵ đặt ở thị trấn Hợp Châu. Từ ngày 1/7/2025, Tam Đảo cũ thuộc tỉnh Phú Thọ và được sắp xếp thành ba xã: Tam Đảo, Đại Đình và Đạo Trù.

Đây là huyện trẻ nhất nhì của Vĩnh Phúc nhưng lại mang cái tên quen thuộc nhất với người ngoài tỉnh, nhờ thị trấn nghỉ mát trên núi. Bài này đi qua chuyện hai huyện cùng tên Tam Đảo, phố núi, rừng quốc gia, khu di tích Tây Thiên, đời sống người Sán Dìu và cách đọc địa chỉ sau sáp nhập.

Hai huyện cùng tên Tam Đảo

Cái tên Tam Đảo lấy từ dãy núi có ba đỉnh nổi lên giữa mây như ba hòn đảo khi nhìn từ đồng bằng. Trong lịch sử hành chính, tên này từng được dùng hai lần cho hai huyện khác nhau. Lần đầu là cuối thập niên 1970, khi Tam Dương và Bình Xuyên gộp thành một huyện lớn tên Tam Đảo; huyện này tồn tại đến giữa thập niên 1990 thì tách lại.

Lần thứ hai là cuối năm 2003, khi Chính phủ lập huyện Tam Đảo trên phần đất sườn núi cắt từ các huyện Tam Dương, Bình Xuyên và Lập Thạch, cùng lúc với việc tái lập thị xã Phúc Yên. Huyện mới này nhỏ, nhiều đồi núi, ít đồng bằng, nhưng lại chứa phần lớn diện tích rừng của tỉnh trên dãy Tam Đảo.

Vì vậy, khi đọc giấy tờ ghi "huyện Tam Đảo", cần xem năm cấp. Trước năm 2003 là huyện ghép cũ, đất của Tam Dương và Bình Xuyên. Từ năm 2003 đến tháng 6/2025 là huyện Tam Đảo trên sườn núi mà bài này nói tới.

Phố núi Tam Đảo trên độ cao

Thị trấn Tam Đảo nằm trên một yên ngựa của dãy núi, được người Pháp xây làm nơi nghỉ mát từ đầu thế kỷ 20, cùng thời với những khu nghỉ trên núi khác ở Bắc Kỳ. Khí hậu ở đây mát quanh năm, mùa hè thường có sương mù, mùa đông lạnh và ẩm. Những dãy biệt thự đá cũ, nhà thờ đá và con đường dốc quanh co là hình ảnh quen thuộc của phố núi.

Từ chân núi Hợp Châu lên thị trấn là một con đèo nhiều khúc cua, đi xe máy hay ô tô đều cần cẩn thận, nhất là khi sương dày hoặc trời mưa. Cuối tuần và mùa hè, phố núi rất đông khách từ Hà Nội và các tỉnh lân cận; ngày thường thì yên tĩnh hơn nhiều.

Quanh thị trấn có thác Bạc, các lối đi bộ lên những điểm nhìn cao, và rất nhiều nhà nghỉ, khách sạn, nhà hàng. Su su Tam Đảo trồng trên các sườn dốc quanh thị trấn là món rau được nhắc đến nhiều nhất, ăn ngọn hoặc quả, xào tỏi hay luộc đều được. Gà đồi và các món nướng cũng là thứ khách hay tìm khi lên núi.

Vườn quốc gia Tam Đảo

Vườn quốc gia Tam Đảo được thành lập giữa thập niên 1990, trải dài trên dãy núi qua ba tỉnh cũ Vĩnh Phúc, Thái Nguyên và Tuyên Quang. Đây là khu rừng nhiệt đới núi cao quan trọng của miền Bắc, có nhiều loài động thực vật quý, trong đó có loài cá cóc Tam Đảo thường được nhắc tới như một loài đặc hữu gắn với tên núi.

Rừng ở đây được bảo vệ theo quy định của vườn quốc gia, nên không được tự ý chặt cây, săn bắt, hái lan, bắt cá cóc hay đốt lửa. Người muốn vào các tuyến rừng sâu nên hỏi ban quản lý về lối đi được phép, đi theo nhóm, mang đủ nước và áo mưa, vì thời tiết trên núi đổi rất nhanh.

Với người dân các thôn dưới chân núi, rừng quốc gia vừa là nguồn nước, vừa là ranh giới cho việc canh tác. Nhiều gia đình nhận khoán bảo vệ rừng, trồng rừng sản xuất ở vùng đệm, kết hợp trồng su su, cây ăn quả và làm dịch vụ cho khách du lịch.

Khu di tích Tây Thiên ở Đại Đình

Tây Thiên nằm ở vùng Đại Đình, phía tây của huyện, là quần thể di tích gồm nhiều đền, chùa và thiền viện trải dọc sườn núi. Đền Thượng thờ Quốc mẫu Tây Thiên, theo truyền thuyết là bà Lăng Thị Tiêu, gắn với thời Hùng Vương. Gần đó có thiền viện Trúc Lâm Tây Thiên được xây dựng trong những năm gần đây, kiến trúc gỗ lớn nhìn ra thung lũng.

Lễ hội Tây Thiên tổ chức vào khoảng rằm tháng Hai âm lịch, thu hút rất đông người từ nhiều tỉnh. Những ngày hội, đường lên Đại Đình đông xe, bãi đỗ kín chỗ, nên người đi hội thường đi sớm hoặc chọn ngày thường. Các lối lên đền Thượng có đoạn dốc, nên mang giày đế bám và chuẩn bị sức khoẻ.

Với người địa phương, Tây Thiên trước hết là nơi hội làng, nơi gặp gỡ đầu năm và là nguồn sống của nhiều gia đình bán hàng, trông xe, làm dịch vụ. Khách đến nên ăn mặc kín đáo, giữ vệ sinh chung và không thả rác xuống suối, vì nước suối ở đây chảy xuống các thôn bên dưới.

Người Sán Dìu và các thôn chân núi

Tam Đảo là nơi có nhiều thôn người Sán Dìu nhất của vùng Vĩnh Phúc cũ, sống xen với người Kinh ở các xã chân núi. Người Sán Dìu có tiếng nói, trang phục và lối hát đối đáp riêng gọi là soọng cô, thường hát trong dịp hội, cưới hỏi. Nhà cửa ngày nay phần nhiều đã xây kiên cố, nhưng nhiều nếp sinh hoạt cộng đồng vẫn được giữ.

Kinh tế các thôn chân núi chủ yếu là trồng lúa ở ruộng thấp, trồng rừng, cây ăn quả và chăn nuôi trên đồi. Những năm gần đây, nhiều hộ làm nhà nghỉ vườn, homestay hoặc bán nông sản cho khách đi qua đường lên núi, Tây Thiên và hồ Xạ Hương.

Người ngoài đến thăm các thôn này nên xin phép trước khi chụp ảnh người, nhất là người già và trẻ em, và tôn trọng các dịp lễ riêng của gia đình, dòng họ.

Đường lên núi và những lưu ý an toàn

Con đèo từ Hợp Châu lên thị trấn Tam Đảo là đường duy nhất cho xe cơ giới lên phố núi. Đường có nhiều khúc cua gấp, dốc dài, mặt đường có đoạn hẹp. Xe số tự động nên dùng số thấp khi xuống dốc, tránh rà phanh liên tục làm nóng phanh; xe máy nên kiểm tra phanh và lốp trước khi lên. Những ngày sương mù dày, tầm nhìn chỉ vài chục mét, cần bật đèn và đi chậm.

Mùa mưa, sườn núi có thể sạt đất đá nhỏ xuống đường, và các suối quanh Tây Thiên, hồ Xạ Hương có lúc nước lên rất nhanh. Không nên tắm suối hoặc vượt suối khi trời đang mưa trên núi, kể cả khi dưới chân núi trời còn khô.

Mùa đông, nhiệt độ trên phố núi thấp hơn hẳn dưới đồng bằng, có những đêm lạnh và ẩm, nên mang theo áo ấm dù ở Hà Nội trời chưa rét. Mùa hè cao điểm, nên đặt chỗ nghỉ trước và hỏi rõ nơi đỗ xe, vì phố núi nhỏ, chỗ đỗ ít.

Hồ Xạ Hương và các thôn dưới chân núi

Hồ Xạ Hương nằm ở vùng Minh Quang, phía đông nam huyện, là hồ chứa nước giữa những đồi rừng dưới chân dãy Tam Đảo. Hồ giữ nước tưới cho ruộng đồng phía dưới, và mấy năm gần đây thành nơi cắm trại, dã ngoại của người từ Vĩnh Yên, Hà Nội. Quanh hồ có rừng trồng, rừng tự nhiên và các thôn người Sán Dìu, người Kinh.

Đi Xạ Hương nên chọn ngày khô ráo, mang theo đồ ăn uống và mang rác về, vì đây là hồ thuỷ lợi, không phải khu du lịch có đầy đủ dịch vụ. Không bơi ra xa bờ, không đốt lửa ở bìa rừng vào mùa hanh khô.

Từ Hợp Châu, các con đường nhỏ toả đi các thôn chân núi như Hồ Sơn, Minh Quang, Bồ Lý, Đạo Trù. Đây là vùng nhiều vườn su su, cây ăn quả và nhà vườn, rất khác với phố núi đông đúc trên cao. Người muốn hiểu đời sống huyện Tam Đảo thật sự nên dành thời gian cho những thôn này thay vì chỉ lên thị trấn.

Sau 1/7/2025: ba xã trên đất Tam Đảo cũ

Đất huyện Tam Đảo cũ được sắp xếp thành ba xã của tỉnh Phú Thọ. Riêng xã Tam Quan cũ của Tam Đảo được nhập sang xã Tam Dương Bắc, cùng với hai xã của Tam Dương.

Khách đặt phòng trên phố núi nay sẽ thấy địa chỉ ghi "xã Tam Đảo, tỉnh Phú Thọ" thay vì "thị trấn Tam Đảo, huyện Tam Đảo, tỉnh Vĩnh Phúc". Cảnh vật không đổi, chỉ cách ghi khác đi.

Ở mức huyện cũ, ba xã này phần lớn trùng ranh với Tam Đảo trước 2025, chỉ khác ở chỗ Tam Quan đi sang Tam Dương Bắc. Người đi làm giấy tờ ở vùng chân núi nay đến trụ sở xã mới; trụ sở có thể đặt ở một trong các thị trấn, xã cũ, nên hỏi trước địa điểm và giờ tiếp dân. Những ai có đất, nhà ở trên phố núi mà sống ở Hà Nội nên kiểm lại địa chỉ trong hợp đồng thuê, giấy phép kinh doanh lưu trú để cập nhật theo tên xã mới.

Câu hỏi thường gặp

Huyện Tam Đảo nay thuộc tỉnh nào?

Từ ngày 1/7/2025, đất huyện Tam Đảo cũ thuộc tỉnh Phú Thọ, sau khi Vĩnh Phúc nhập vào Phú Thọ. Huyện không còn, đất chia thành ba xã Tam Đảo, Đại Đình và Đạo Trù; riêng xã Tam Quan cũ thuộc xã Tam Dương Bắc.

Thị trấn núi Tam Đảo nay là xã nào?

Thị trấn Tam Đảo cùng thị trấn Hợp Châu và các xã Hồ Sơn, Minh Quang nay hợp thành xã Tam Đảo. Vì vậy địa chỉ phố núi giờ ghi là xã, dù nơi đây vẫn là khu nghỉ mát đông đúc.

Huyện Tam Đảo được lập năm nào?

Huyện Tam Đảo hiện hành được lập cuối năm 2003 từ một số xã của Tam Dương, Bình Xuyên và Lập Thạch. Cần phân biệt với huyện Tam Đảo ghép từ Tam Dương và Bình Xuyên tồn tại từ cuối thập niên 1970 đến giữa thập niên 1990.

Khu di tích Tây Thiên nay thuộc xã nào?

Tây Thiên nằm ở vùng thị trấn Đại Đình cũ. Từ 1/7/2025, thị trấn Đại Đình nhập với xã Bồ Lý thành xã Đại Đình, tỉnh Phú Thọ, nên địa chỉ khu di tích nay ghi theo xã Đại Đình.

Vào rừng Vườn quốc gia Tam Đảo cần lưu ý gì?

Nên hỏi ban quản lý về tuyến được phép đi, đi theo nhóm, mang nước, áo mưa và giày bám. Không chặt cây, hái lan, bắt cá cóc hay đốt lửa; thời tiết trên núi đổi nhanh nên đừng đi sâu khi trời sắp mưa.

Đi Tam Đảo mùa nào dễ chịu?

Mùa hè là lúc phố núi mát nhất so với đồng bằng nên rất đông khách. Mùa thu trời trong hơn, ít sương. Mùa đông lạnh và ẩm, hợp với người thích sương mù. Lễ hội Tây Thiên vào khoảng rằm tháng Hai âm lịch.