Si Ma Cai là huyện vùng cao biên giới ở phía đông bắc tỉnh Lào Cai trước 1/7/2025, nằm trên cao nguyên phía bắc Bắc Hà. Huyện được tái lập năm 2000 từ một phần đất Bắc Hà, dân cư chủ yếu là người Hmông và người Nùng, nổi tiếng với chợ phiên Cán Cấu và giống vịt Sín Chéng. Từ 1/7/2025, các xã của huyện cũ gộp thành một số xã mới thuộc tỉnh Lào Cai mới.
Đây là một trong những vùng xa và khó khăn nhất của Lào Cai cũ: đất đá nhiều, nước hiếm vào mùa khô, mùa đông giá rét. Nhưng cũng chính nơi này giữ được những chợ phiên, nếp nhà, nếp ăn mặc ít thay đổi. Bài này giúp người đến, người quê ở đây và người làm giấy tờ hiểu đúng về Si Ma Cai.
Vị trí: cao nguyên giữa Bắc Hà và đường biên
Huyện Si Ma Cai cũ phía bắc giáp tỉnh Vân Nam của Trung Quốc, phía tây giáp Mường Khương, phía nam giáp Bắc Hà, phía đông giáp vùng Hà Giang cũ, nay thuộc tỉnh Tuyên Quang. Sông Chảy chảy qua phía đông huyện, có đoạn làm ranh giới với vùng Hà Giang cũ; hai bờ sông là những sườn núi dốc đứng.
Phần lớn diện tích là cao nguyên đất xen đá vôi, ở độ cao lớn hơn thị trấn Bắc Hà. Khí hậu mát vào mùa hè, rét đậm vào mùa đông, có những đợt băng giá phủ trắng cỏ cây. Nước sinh hoạt và nước tưới là nỗi lo lớn vào mùa khô, nhiều bản phải trữ nước trong bể, chum.
Cảnh quan Si Ma Cai đẹp theo kiểu riêng: những nương ngô xanh xen đá xám vào mùa hè, hoa tam giác mạch, hoa cải nở trên nương vào cuối thu, đầu đông, và những buổi sáng mây trôi dưới chân các bản trên cao. Người đi qua thường dừng ở các khúc cua nhìn xuống thung lũng sông Chảy, nơi nước xanh chảy giữa hai vách núi.
Trung tâm huyện cũ đặt ở vùng Si Ma Cai, nơi có trụ sở cơ quan, trường học, trung tâm y tế và chợ. Các xã như Sín Chéng, Cán Cấu, Lùng Sui, Nàn Sán, Bản Mế, Thào Chư Phìn nằm rải rác trên cao nguyên, đường nối nhau quanh co theo sườn núi.
Năm 2000: tách khỏi Bắc Hà, lập lại huyện riêng
Trong nhiều năm, vùng Si Ma Cai thuộc huyện Bắc Hà. Đường từ các xã phía bắc xuống thị trấn Bắc Hà xa và khó, việc quản lý một địa bàn rộng toàn núi gặp nhiều trở ngại. Năm 2000, Chính phủ quyết định tách một phần huyện Bắc Hà để tái lập huyện Si Ma Cai, chữ "tái lập" cho thấy vùng này từng có thời là huyện riêng trước khi nhập vào Bắc Hà.
Từ năm 2000 đến tháng 6/2025, Si Ma Cai là một trong chín đơn vị cấp huyện của Lào Cai. Huyện dựng dần trung tâm hành chính, trường học, bệnh viện; đường từ Bắc Hà lên và từ Mường Khương sang được mở rộng. Dù vậy, Si Ma Cai vẫn thường được nhắc là một trong những huyện nghèo của tỉnh.
Hệ quả cho giấy tờ: người sinh trước năm 2000 ở vùng này thường có giấy khai sinh, học bạ, sổ hộ khẩu ghi huyện Bắc Hà. Người sinh trong thời kỳ Hoàng Liên Sơn còn có thêm lớp tên tỉnh cũ. Khi khai hồ sơ, ghi đủ cả các tên cũ giúp người tiếp nhận không nghi giấy tờ sai.
Chợ Cán Cấu và những chợ phiên của cao nguyên
Chợ phiên Cán Cấu họp vào thứ Bảy, nằm trên một sườn đồi gần biên giới. Đây là chợ vùng cao nổi tiếng của Lào Cai, nơi người Hmông, Nùng, Phù Lá từ nhiều xã, kể cả từ bên kia sông Chảy, tới mua bán gia súc, nông sản, vải vóc. Khu bán trâu, bò, ngựa, chó là nơi đông nhất buổi sáng.
Chợ trung tâm Si Ma Cai họp vào Chủ nhật, cùng ngày với chợ Bắc Hà, nên nhiều người đi cả hai trong một chuyến cuối tuần: thứ Bảy Cán Cấu, Chủ nhật Bắc Hà hoặc Si Ma Cai. Lịch phiên có thể thay đổi, nên kiểm lại với người địa phương.
Người đi chợ ở đây đến từ sớm, nhiều người đi bộ hoặc đi xe máy hàng giờ đường núi. Chợ là chỗ ăn bát thắng cố, bát phở, uống chén rượu ngô, gặp họ hàng, bàn chuyện cưới hỏi. Khách đến nên hỏi giá trước khi mua, không chụp ảnh người khi chưa được phép và giữ đồ cẩn thận lúc chợ đông.
Một nét riêng của chợ vùng biên là cảnh người hai bên biên giới cùng đi chợ theo quy định dành cho cư dân biên giới, trao đổi hàng nông sản, gia súc, đồ gia dụng. Tiếng Hmông, tiếng Nùng, tiếng phổ thông lẫn vào nhau; nhiều người lớn tuổi nói thạo hai, ba thứ tiếng mà không qua trường lớp nào.
Người Hmông, người Nùng và nếp nhà trên đá
Người Hmông là cư dân đông nhất ở Si Ma Cai, sống ở các bản trên sườn núi, trồng ngô trên đất đá, nuôi trâu bò, ngựa, lợn. Trang phục của phụ nữ Hmông ở đây nhiều màu sắc, giống với nhóm Hmông Hoa ở Bắc Hà. Người Nùng, trong đó có nhóm Nùng Dín, sống ở các thung lũng thấp hơn, giỏi trồng lúa nước và làm nghề thủ công.
Nhà truyền thống ở Si Ma Cai thường là nhà trình tường hoặc nhà xây đá, mái ngói, tường dày để chống rét. Quanh nhà có tường rào đá xếp, ngăn gia súc và giữ đất. Đất trồng ngô xen trong các hốc đá, người dân gùi từng gùi đất để vun gốc, công sức bỏ ra cho một vụ ngô rất lớn.
Đời sống văn hóa gắn với lễ tết theo nông lịch. Người Hmông có lễ hội Gầu Tào đầu năm ở một số nơi, người Nùng có các lễ của làng, hát giao duyên. Tết Nguyên đán là dịp người đi làm xa về đông nhất, chợ phiên cuối năm cũng đông hơn mọi phiên khác.
Vài năm gần đây, một số bản bắt đầu đón khách ở nhà dân, đi bộ ngắm cao nguyên đá và ruộng bậc thang nhỏ. Dịch vụ còn ít và đơn sơ, nên khách đến cần chấp nhận điều kiện ở đơn giản và đặt trước qua người quen hoặc chính quyền xã.
Vịt Sín Chéng và sinh kế trên cao nguyên đá
Vịt Sín Chéng là giống vịt bản địa nuôi ở vùng Sín Chéng và các xã quanh đó, thả trên ruộng bậc thang và khe suối. Vịt nhỏ con, thịt chắc, được người trong vùng ưa chuộng, thường bán ở chợ phiên Cán Cấu, Si Ma Cai. Vì nuôi thả tự nhiên, số lượng không nhiều, và hàng mạo danh đôi khi xuất hiện ở chợ dưới xuôi.
Ngô là cây lương thực chính, xen với lúa nương, lúa nước ở những thung lũng có nước. Gia súc như trâu, bò, ngựa, lợn là tài sản lớn của mỗi gia đình. Mùa đông rét đậm, giá rét có thể làm chết trâu bò nếu không có chuồng kín và thức ăn dự trữ; chính quyền thường vận động người dân che chắn chuồng trại trước mùa rét.
Nhiều thanh niên Si Ma Cai đi làm công nhân ở các khu công nghiệp dưới xuôi, gửi tiền về nuôi gia đình. Ở nhà, người già và phụ nữ giữ ruộng nương, con cái học bán trú ở trường xã. Đây là bức tranh quen thuộc của nhiều huyện vùng cao, và là lý do làng bản ở đây thường đông vui nhất vào dịp Tết.
Đi lại: đường lên Si Ma Cai
Từ thành phố Lào Cai có hai hướng lên Si Ma Cai: đi Bắc Hà rồi lên phía bắc, hoặc đi Mường Khương rồi sang phía đông. Cả hai đều là đường núi, nhiều dốc và cua, mất nhiều giờ. Từ Bắc Hà lên Si Ma Cai là tuyến quen thuộc của khách đi chợ phiên cuối tuần.
Mùa đông, đường lên cao nguyên có thể có băng giá và sương mù dày, mặt đường trơn vào buổi sáng sớm. Mùa mưa, sạt lở có thể làm tắc đường. Người đi xe máy nên kiểm tra phanh, lốp, mang áo ấm, áo mưa và không đi đêm.
Si Ma Cai là huyện biên giới, nên người ngoài địa phương cần mang giấy tờ tùy thân, khai báo lưu trú và không tự ý vào khu vực sát biên. Khi có ý định đi bộ dài qua các bản gần biên giới, nên hỏi đồn biên phòng trước. Nơi nghỉ ở Si Ma Cai không nhiều, chủ yếu là nhà nghỉ nhỏ ở trung tâm và vài nhà dân đón khách, nên vào mùa chợ phiên hay dịp lễ cần hỏi chỗ trước, tránh đến nơi lúc tối mà không có chỗ ngủ.
Si Ma Cai cũ sau ngày 1/7/2025
Từ 1/7/2025, huyện Si Ma Cai cũ không còn. Các xã được sắp xếp lại thành một số xã mới thuộc tỉnh Lào Cai mới, mỗi xã mới trải trên địa bàn của vài xã cũ. Tên xã mới cụ thể và phạm vi của từng xã nên tra theo nghị quyết sắp xếp của tỉnh.
Với người dân, bỏ cấp huyện có nghĩa là mọi thủ tục làm ở xã mới, một số việc chuyển lên tỉnh. Trụ sở tỉnh Lào Cai mới đặt ở Yên Bái cũ, khá xa Si Ma Cai, nên người dân được khuyến khích làm thủ tục trực tuyến khi có thể, hoặc hỏi cán bộ xã hướng dẫn.
Khi ghi địa chỉ mới, giữ tên thôn, ghi tên xã mới và tỉnh Lào Cai. Giấy tờ cũ ghi huyện Si Ma Cai, hay trước năm 2000 ghi huyện Bắc Hà, vẫn có giá trị; ghi kèm các tên cũ khi khai hồ sơ để dễ đối chiếu.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Si Ma Cai được thành lập năm nào?
Huyện Si Ma Cai được tái lập năm 2000 từ một phần huyện Bắc Hà, tỉnh Lào Cai. Chữ tái lập cho thấy vùng này từng là huyện riêng trước khi nhập vào Bắc Hà, rồi lại được tách ra.
Si Ma Cai sau 1/7/2025 thuộc tỉnh nào?
Si Ma Cai thuộc tỉnh Lào Cai mới, hợp nhất từ Lào Cai và Yên Bái theo Nghị quyết 202/2025/QH15. Cấp huyện bị bỏ, các xã cũ được sắp xếp thành một số xã mới của tỉnh.
Chợ Cán Cấu họp ngày nào?
Chợ phiên Cán Cấu thường họp vào thứ Bảy hằng tuần, là chợ vùng cao nổi tiếng của người Hmông, Nùng, Phù Lá. Lịch phiên có thể đổi, nên hỏi người địa phương trước khi đi.
Vịt Sín Chéng có gì đặc biệt?
Vịt Sín Chéng là giống vịt bản địa thả trên ruộng bậc thang và khe suối vùng Sín Chéng, nhỏ con, thịt chắc. Số lượng không nhiều, nên người mua nên hỏi rõ nguồn gốc để tránh hàng mạo danh.
Vì sao giấy tờ người Si Ma Cai ghi huyện Bắc Hà?
Vì trước năm 2000, vùng Si Ma Cai thuộc huyện Bắc Hà. Người sinh hoặc đăng ký giấy tờ trước khi huyện được tái lập sẽ có giấy ghi Bắc Hà, đó không phải giấy tờ sai.
Đi Si Ma Cai từ thành phố Lào Cai thế nào?
Có thể đi qua Bắc Hà rồi lên phía bắc, hoặc qua Mường Khương rồi sang phía đông. Cả hai đều là đường núi nhiều dốc, mùa đông có băng giá, mùa mưa có sạt lở, nên đi ban ngày và hỏi đường trước.