Quỳnh Nhai là huyện của tỉnh Sơn La trước 1/7/2025, nằm ở phía tây bắc tỉnh, hai bên sông Đà, giáp Thuận Châu, Mường La và vùng Lai Châu, Điện Biên. Khi thủy điện Sơn La tích nước, huyện lỵ cũ ở vùng Mường Chiên chìm dưới hồ và trung tâm huyện dời lên Phiêng Lanh thuộc xã Mường Giàng. Từ 1/7/2025, cấp huyện bị bỏ, đất Quỳnh Nhai cũ nay là một số xã mới thuộc tỉnh Sơn La.
Ít nơi ở Việt Nam đổi hình hài nhanh như Quỳnh Nhai trong khoảng mười năm từ giữa thập niên 2000. Cả một vùng thung lũng sông Đà với ruộng, bản, chợ, trụ sở huyện đã thành lòng hồ; người dân dựng lại cuộc sống trên các sườn đồi. Bài này kể câu chuyện ấy, đời sống bên hồ hôm nay và cách đọc địa chỉ cũ của Quỳnh Nhai.
Thung lũng sông Đà trước khi thành hồ
Trước khi có hồ, Quỳnh Nhai là một thung lũng dài dọc sông Đà, hai bên là những bãi bồi, ruộng lúa và bản Thái ven sông. Người ta đi lại chủ yếu bằng thuyền và đường mòn ven sông; chợ huyện ở vùng Mường Chiên là nơi người các bản mang cá, lúa, vải dệt đến trao đổi. Người già Quỳnh Nhai kể về những bến sông, những bãi tắm, những cây đa lớn mà nay chỉ còn trong ký ức.
Người Thái là cư dân chính, với các bản dọc sông như một chuỗi liên tục. Văn hóa sông nước thấm vào mọi mặt đời sống: thuyền độc mộc, lưới cá, các món cá sông, lễ hội gắn với nước. Ở vùng núi cao hai bên có người Kháng, người Khơ Mú, người Mông, sống bằng nương rẫy.
Huyện lỵ cũ không có thị trấn lớn, là một cụm cơ quan, trường học, chợ bên sông. Khi có quyết định làm thủy điện Sơn La, toàn bộ vùng này nằm dưới cao trình ngập của hồ. Quỳnh Nhai trở thành huyện có tỉ lệ dân phải di dời cao bậc nhất trong cả công trình.
Dời huyện lỵ lên Phiêng Lanh
Trung tâm huyện mới được xây ở Phiêng Lanh, thuộc xã Mường Giàng, trên vùng đồi cao hơn mực nước hồ. Đường phố, trụ sở, trường học, bệnh viện, chợ được dựng mới gần như cùng một lúc. Người dân từ các bản ven sông chuyển về các khu tái định cư quanh Phiêng Lanh và trên nhiều sườn đồi khác của huyện; một phần chuyển sang huyện khác hoặc tỉnh khác.
Những năm đầu, nhiều gia đình gặp khó: đất sản xuất ít, đất dốc, xa nguồn nước, chưa quen trồng cây trên nương. Nghề đánh cá sông thay bằng nghề cá hồ, phải học lại cách làm lồng, chọn giống, chống rét cho cá. Dần dần, nhiều hộ chuyển sang trồng cây ăn quả, cà phê, nuôi cá lồng, buôn bán nhỏ quanh trung tâm mới.
Bên cạnh nhà ở, những công trình như trường học, trạm y tế, nhà văn hóa, chợ cũng phải làm lại từ đầu. Trẻ em đổi trường, người bệnh đổi nơi khám, người đi chợ đổi đường. Phải mất nhiều năm, nhịp sống ở các khu mới mới ổn định, và đến giờ vẫn còn những bản thiếu nước sạch vào mùa khô, thiếu đất cấy lúa.
Phiêng Lanh ngày nay là một đô thị nhỏ nhìn ra mặt hồ rộng. Kiến trúc mới, đường rộng, cây còn non. Người lần đầu đến khó hình dung bên dưới mặt nước kia từng là chợ, bản, ruộng. Đứng trên các điểm cao nhìn xuống, vào mùa nước thấp đôi khi còn thấy dấu vết đường cũ, nền nhà cũ lộ ra.
Cầu Pá Uôn và đường qua lòng hồ
Khi hồ tích nước, các tuyến đường ven sông cũ bị ngập, phải làm đường mới trên cao và những cây cầu vượt lòng hồ. Nổi tiếng nhất là cầu Pá Uôn ở Quỳnh Nhai, được xây với những trụ rất cao để vượt mực nước hồ, từng được nhắc là cây cầu có trụ cao nhất Việt Nam khi hoàn thành. Cầu nối hai bờ hồ, rút ngắn đường đi giữa các vùng của huyện và sang các huyện lân cận.
Ngoài cầu, đi lại trên hồ bằng thuyền vẫn rất phổ biến. Người dân các bản ven hồ dùng thuyền máy chở người, hàng, nông sản; nhiều bản ở bờ bên kia nếu đi đường bộ phải vòng rất xa. Khách du lịch có thể thuê thuyền đi thăm các đảo nổi, các vách núi, các bản ven hồ.
Đường từ thành phố Sơn La lên Quỳnh Nhai qua Thuận Châu hoặc qua vùng Mường La, sau đó qua những đoạn đèo ven hồ. Từ Quỳnh Nhai có thể đi tiếp sang Than Uyên của Lai Châu hoặc Tuần Giáo của Điện Biên. Mùa mưa, các sườn đồi ven hồ dễ sạt lở, nên hỏi tình trạng đường trước.
Sống bên hồ: cá lồng, cây ăn quả và du lịch
Nuôi cá lồng trên hồ là nghề mới quan trọng nhất của Quỳnh Nhai sau khi tích nước. Các lồng cá nổi dọc các vịnh kín gió, nuôi nhiều loài cá nước ngọt. Cá được bán cho thương lái đưa về thành phố Sơn La, về xuôi hoặc phục vụ nhà hàng địa phương. Nghề này cần vốn, kinh nghiệm và chịu rủi ro thời tiết, nước lên xuống, dịch bệnh.
Trên đất dốc, người dân trồng cà phê, cây ăn quả như nhãn, xoài, bưởi, mắc ca, và cây dược liệu. Một số khu tái định cư được hỗ trợ giống cây, kỹ thuật, nhưng hiệu quả mỗi nơi một khác, phụ thuộc đất và nước tưới.
Đánh bắt cá tự nhiên trên hồ cũng nuôi sống nhiều gia đình. Người dân thả lưới từ chiều, thu lưới lúc rạng sáng, bán cá ngay ở bến cho người buôn hoặc mang lên chợ Phiêng Lanh. Tỉnh có những quy định về mùa cấm, kích cỡ lưới để giữ nguồn cá; người mới làm nghề nên hỏi rõ trước khi đầu tư thuyền, lưới.
Du lịch lòng hồ phát triển trong những năm gần đây: đi thuyền, ngắm cảnh núi đá giữa hồ, ở homestay trên đồi, ăn cá hồ. Những đợt lễ hội của người Thái được tổ chức lại ở trung tâm mới, có đua thuyền, xòe, ẩm thực. Lượng khách chưa đông, không khí còn yên tĩnh, phù hợp người thích chậm.
Người Thái Quỳnh Nhai giữ nếp cũ ở nơi ở mới
Khi dời lên cao, người Thái Quỳnh Nhai mang theo nhiều thứ: tên bản cũ, nhà sàn tháo dỡ dựng lại, khung cửi, đồ dùng gia đình, và cả những tập tục gắn với sông. Có bản giữ nguyên tên dù địa điểm đã đổi; có bản ghép với bản khác. Những gia đình còn khung cửi vẫn dệt chăn, váy, khăn cho con cháu.
Nhiều lễ tục ngày xưa gắn với bến sông, như lễ cúng nước, lễ cầu mùa, nay được làm ở bờ hồ hoặc ở nhà văn hóa bản. Người cao tuổi lo lớp trẻ quên dần những bài hát, câu chuyện về vùng đất cũ dưới hồ; một số bản đã tổ chức ghi chép, dạy lại cho thanh niên.
Món ăn của Quỳnh Nhai vẫn mang dấu sông nước: cá nướng gập, cá hấp lá, rêu nướng, canh chua. Những món ấy nay làm từ cá hồ thay vì cá sông, người già bảo vị khác đi nhưng vẫn là món của quê. Khách đến ăn ở các nhà hàng ven hồ có thể thử gần đủ những món này.
Đọc giấy tờ Quỳnh Nhai qua các mốc dời dân
Với người Quỳnh Nhai, giấy tờ có thể ghi những địa danh không còn trên mặt đất: bản cũ ven sông, xã cũ có trụ sở đã ngập, chợ huyện cũ. Khi làm thủ tục, nên giữ nguyên các giấy tờ gốc và giải thích rõ quá trình di dời: bản cũ ở đâu, chuyển lên khu tái định cư nào, năm nào.
Hồ sơ bồi thường, hỗ trợ tái định cư thường do các cơ quan chuyên trách của tỉnh và huyện cũ quản lý. Sau khi bỏ cấp huyện, các hồ sơ này được chuyển giao về cơ quan cấp tỉnh hoặc xã mới. Người cần tra cứu nên hỏi bộ phận một cửa của xã mới nơi mình đang ở để được hướng dẫn.
Với những người đã chuyển sang huyện, tỉnh khác theo diện tái định cư, địa chỉ hiện tại có thể ở xa Quỳnh Nhai, nhưng nơi sinh, quê quán vẫn ghi Quỳnh Nhai. Đây là thông tin cần giữ nguyên trong hồ sơ hộ tịch, không cần sửa theo địa chỉ mới.
Quỳnh Nhai cũ sau ngày 1/7/2025
Từ 1/7/2025, huyện Quỳnh Nhai không còn. Các xã cũ như Mường Giàng, Chiềng Bằng, Chiềng Khay, Mường Giôn, Pá Ma Pha Khinh, Chiềng Ơn, Mường Sại, Nậm Ét, Cà Nàng, Chiềng Khoang, Mường Chiên được sắp xếp thành một số xã mới thuộc tỉnh Sơn La.
Vùng trung tâm Phiêng Lanh, nơi đặt huyện lỵ mới, nay thuộc xã mới làm trung tâm của vùng. Tên các xã mới cụ thể nên tra danh sách sắp xếp chính thức của tỉnh, vì có xã cũ bị chia về hai xã mới theo hai bờ hồ.
Với người ở xa quê, chẳng hạn những gia đình đã chuyển vào Tây Nguyên hay đi làm ở các khu công nghiệp miền xuôi, cách đơn giản nhất để biết xã cũ của mình nay thuộc đâu là hỏi người thân còn ở bản, hoặc tra danh sách sắp xếp công bố trên cổng thông tin của tỉnh. Tên bản thường không đổi, nên đó là mốc chắc nhất để đối chiếu.
Khi ghi địa chỉ mới, viết bản, tên xã mới, tỉnh Sơn La, không ghi huyện. Với hàng gửi vào các bản ven hồ, nên ghi thêm tên bản, tên xã cũ và "Quỳnh Nhai cũ", kèm số điện thoại người nhận, vì nhiều nơi chỉ đến được bằng thuyền.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao huyện lỵ Quỳnh Nhai phải dời đi?
Vì toàn bộ vùng huyện lỵ cũ ở thung lũng sông Đà nằm dưới cao trình ngập của hồ thủy điện Sơn La. Trung tâm huyện được xây mới ở Phiêng Lanh, xã Mường Giàng, trên vùng đồi cao hơn mực nước hồ.
Phiêng Lanh ở đâu?
Phiêng Lanh là khu trung tâm huyện lỵ mới của Quỳnh Nhai, thuộc xã Mường Giàng, nhìn ra lòng hồ thủy điện Sơn La. Từ 1/7/2025, khu vực này thuộc xã mới làm trung tâm của vùng Quỳnh Nhai cũ.
Cầu Pá Uôn có gì đặc biệt?
Cầu Pá Uôn bắc qua lòng hồ thủy điện Sơn La ở Quỳnh Nhai, được xây với những trụ rất cao để vượt mực nước hồ, từng được nhắc là cây cầu có trụ cao nhất Việt Nam khi hoàn thành.
Đến Quỳnh Nhai có thể làm gì?
Khách có thể đi thuyền trên lòng hồ, ngắm núi đá giữa nước, thăm bản Thái tái định cư, ăn cá hồ và ở homestay trên đồi. Nên hỏi trước về thuyền, mặc áo phao và tránh ngày mưa gió.
Sau 1/7/2025 Quỳnh Nhai thuộc tỉnh nào?
Vẫn thuộc tỉnh Sơn La, vì tỉnh không sáp nhập. Huyện Quỳnh Nhai không còn, các xã cũ được gộp thành một số xã mới. Tên xã cụ thể nên tra danh sách sắp xếp chính thức hoặc hỏi bộ phận một cửa.
Giấy tờ ghi bản cũ đã ngập dưới hồ còn dùng được không?
Giấy tờ đã cấp vẫn có giá trị. Khi làm thủ tục mới, ghi địa chỉ hiện tại theo xã mới, còn quê quán, nơi sinh giữ nguyên như giấy gốc. Nên mang theo giấy tờ tái định cư để giải thích nếu cần.