Phú Lương là huyện nằm phía bắc thành phố Thái Nguyên trước 1/7/2025, trải dọc quốc lộ 3 lên Bắc Kạn, nổi tiếng với đền Đuổm thờ Dương Tự Minh, bánh chưng Bờ Đậu và chè Khe Cốc. Từ 1/7/2025, cấp huyện không còn; các xã, thị trấn của Phú Lương được sắp xếp thành một số xã mới thuộc tỉnh Thái Nguyên mới.
Người đi xe từ Hà Nội lên Bắc Kạn, Cao Bằng đều qua Phú Lương, nhưng ít ai dừng lại tìm hiểu huyện. Bài này giới thiệu vị trí, tên gọi, di tích, sản vật, sinh kế, đường đi và cách đọc địa chỉ cũ.
Dải đất dọc quốc lộ 3
Huyện Phú Lương nằm ở phía bắc tỉnh Thái Nguyên cũ, kéo dài dọc quốc lộ 3. Phía bắc giáp Chợ Mới của Bắc Kạn; phía tây giáp Định Hóa và Đại Từ; phía nam giáp thành phố Thái Nguyên; phía đông có sông Cầu, bên kia sông là Đồng Hỷ.
Địa hình Phú Lương là đồi núi thấp xen thung lũng, cao dần về phía bắc. Quốc lộ 3 chạy giữa huyện, dọc đường là các thị trấn, chợ, quán xá; hai bên là đồi chè, rừng keo, ruộng lúa.
Trung tâm huyện là thị trấn Đu, nằm trên quốc lộ 3. Phía nam huyện có thị trấn Giang Tiên, gắn với vùng mỏ than. Người địa phương quen gọi "lên Đu" là lên trung tâm huyện.
Dân cư Phú Lương gồm người Kinh, Tày, Nùng, Sán Chay, Dao, H'Mông. Người Kinh sống nhiều dọc quốc lộ và vùng thấp; các dân tộc khác ở những xã đồi núi phía tây và phía bắc.
Phú Lương nằm trên con đường xưa từ trung du lên Việt Bắc, nên từ lâu đã là nơi hàng quán mọc dọc đường phục vụ người qua lại. Thói quen buôn bán ven quốc lộ ấy vẫn còn: nhiều nhà mặt đường mở quán nước, quán cơm, bán đặc sản cho khách đi xe.
Đền Đuổm và Dương Tự Minh
Đền Đuổm ở xã Động Đạt là di tích nổi tiếng nhất của Phú Lương. Đền thờ Dương Tự Minh, thủ lĩnh người Tày thời Lý, được triều đình gả công chúa và giao trấn giữ vùng biên viễn phía bắc.
Dương Tự Minh được nhân dân vùng Thái Nguyên tôn kính như vị thần bảo hộ. Ngoài đền Đuổm, nhiều nơi khác trong tỉnh cũng có đền thờ ông.
Lễ hội đền Đuổm thường tổ chức vào tháng Giêng âm lịch, có phần tế lễ và các cuộc thi dân gian như ném còn, kéo co, hát then. Lễ hội thu hút người dân trong vùng và khách từ nơi khác đến.
Đền nằm dưới chân núi, cảnh quan có rừng và suối. Người đến tham quan nên ăn mặc lịch sự, giữ trật tự, không đốt nhiều vàng mã và giữ vệ sinh chung.
Dương Tự Minh là nhân vật có thật trong sử sách thời Lý, được ghi là người cai quản vùng phủ Phú Lương xưa và có công giữ yên vùng biên cương. Việc tên huyện Phú Lương trùng với tên vùng đất ông cai quản cho thấy chiều sâu lịch sử của địa danh này.
Đường vào đền rẽ từ quốc lộ 3, không xa thị trấn Đu. Ngày thường đền vắng, khách có thể thong thả xem kiến trúc, cây cổ thụ quanh đền; dịp lễ hội tháng Giêng thì rất đông, nên đi sớm và gửi xe ở bãi có người trông.
Bánh chưng Bờ Đậu và chè Khe Cốc
Bánh chưng Bờ Đậu là sản vật quen thuộc của Phú Lương. Xóm Bờ Đậu ở xã Cổ Lũng nằm ngay trên quốc lộ 3, hai bên đường là những dãy hàng bánh chưng treo thành chồng, khách đi xe dừng mua làm quà.
Bánh chưng Bờ Đậu được gói bằng lá dong, nhân đỗ xanh, thịt lợn, gạo nếp, luộc lâu nên bánh dẻo, chắc. Nhiều gia đình ở Bờ Đậu sống bằng nghề gói bánh quanh năm, cao điểm là dịp Tết.
Chè Khe Cốc ở xã Tức Tranh và chè Vô Tranh là những vùng chè được biết nhiều của Phú Lương. Đồi chè thấp, sương nhiều, người làm chè sao chè theo cách truyền thống của Thái Nguyên.
Khi mua bánh chưng hay chè dọc đường, nên chọn quán có nguồn gốc rõ, hỏi ngày gói, ngày sao. Bánh chưng để lâu ngày vào mùa nóng dễ hỏng, nên ăn sớm hoặc bảo quản lạnh.
Vùng đồi Phú Lương còn trồng nhiều cây ăn quả và rừng keo. Một số hợp tác xã chè ở Phú Lương đã đăng ký sản phẩm đạt chuẩn của chương trình mỗi xã một sản phẩm, có bao bì, nhãn ghi nguồn gốc, thuận tiện cho người mua ở xa.
Mỏ than, rừng và nghề sống
Phía nam Phú Lương, quanh Giang Tiên, Phấn Mễ, có các mỏ than từng cung cấp nhiên liệu cho Khu Gang thép Thái Nguyên. Thị trấn Giang Tiên lớn lên cùng mỏ, có nhiều gia đình công nhân mỏ.
Khai thác than để lại bãi thải, moong sâu, ảnh hưởng tới môi trường xung quanh. Người dân quanh mỏ quan tâm tới bụi, nước và an toàn của bãi thải vào mùa mưa.
Ở các xã đồi núi, người dân sống bằng trồng chè, trồng rừng keo, chăn nuôi, trồng lúa ở thung lũng. Một số hộ làm nghề phụ như gói bánh, đan lát, buôn bán nhỏ ven quốc lộ.
Người trẻ ở Phú Lương nhiều người đi làm ở các khu công nghiệp phía nam tỉnh hoặc đi xa. Những ngày lễ Tết, xe trên quốc lộ 3 đông người về quê.
Trên những đồi trồng keo, người dân khai thác theo chu kỳ vài năm một lần, bán gỗ cho các xưởng bóc ván, làm dăm. Nghề rừng trồng mang lại thu nhập khá nhưng phụ thuộc giá gỗ, và cần chú ý chống xói mòn đất khi chặt trắng cả quả đồi vào mùa mưa.
Một số vùng đất sau khai thác mỏ đã được san lấp, trồng cây phục hồi. Tuy vậy người dân vẫn nên thận trọng khi làm nhà, đào móng ở gần bãi thải cũ, vì đất đắp có thể lún, sụt sau mưa lớn.
Đi lại và những điều nên biết
Từ thành phố Thái Nguyên đi Phú Lương theo quốc lộ 3 về phía bắc, quãng đường không xa. Đi tiếp lên là Chợ Mới, thành phố Bắc Kạn rồi Cao Bằng.
Cao tốc Thái Nguyên – Chợ Mới chạy song song quốc lộ 3, rút ngắn thời gian đi lên Bắc Kạn. Người muốn dừng lại ở Bờ Đậu, đền Đuổm thì nên đi quốc lộ 3 cũ.
Từ Phú Lương có đường sang Định Hóa ở phía tây, dẫn vào vùng an toàn khu. Đường nhiều đoạn qua đồi dốc, đi cẩn thận vào mùa mưa.
Quốc lộ 3 qua Phú Lương có nhiều xe tải, xe khách, các đoạn qua thị trấn đông người. Người đi xe máy nên giữ tốc độ, cẩn thận khi qua chợ và nơi có hàng quán ven đường.
Xe khách từ Hà Nội, thành phố Thái Nguyên đi Bắc Kạn, Cao Bằng đều chạy qua Phú Lương, có thể xin xuống ở thị trấn Đu hay Bờ Đậu. Đi lại trong huyện chủ yếu bằng xe máy, các xã xa quốc lộ có đường bê tông nhưng hẹp, nhiều dốc.
Đọc một địa chỉ Phú Lương cũ
Một địa chỉ ở Phú Lương trước 1/7/2025 thường ghi xóm hoặc tổ dân phố, xã hoặc thị trấn, huyện Phú Lương, tỉnh Thái Nguyên. Giấy tờ cấp trong thời tỉnh Bắc Thái từ 1965 đến 1996 ghi tỉnh Bắc Thái.
Trong đợt sắp xếp cấp xã 2019–2021, một số xã, thị trấn của Phú Lương được nhập với nhau. Tên xã trên giấy tờ cũ có thể không còn ngay cả trước năm 2025.
Tên xóm ở Phú Lương nhiều khi là tên tiếng Tày hoặc tên làng cũ. Khi đối chiếu hồ sơ đất đai, nên ghi kèm tên xóm cũ để cán bộ địa chính dễ tra.
Khi cần xác nhận hai địa chỉ là một, có thể đề nghị ủy ban cấp xã nơi cư trú hoặc nơi có đất hướng dẫn, mang theo giấy tờ cũ.
Thị trấn Đu là tên ngắn, dễ nhầm với tên gọi khác trên giấy tờ viết tay cũ. Khi đọc hồ sơ cũ, nên đối chiếu thêm tên huyện và tên tỉnh để chắc chắn đó là thị trấn Đu của Phú Lương, không phải một địa danh trùng âm ở nơi khác.
Phú Lương cũ sau ngày 1/7/2025
Từ 1/7/2025, huyện Phú Lương không còn. Các xã, thị trấn cũ được sắp xếp thành một số xã mới, trực thuộc tỉnh Thái Nguyên mới, gồm Thái Nguyên cũ và Bắc Kạn cũ theo Nghị quyết 202/2025/QH15.
Vì Phú Lương giáp Chợ Mới của Bắc Kạn cũ, việc hai tỉnh hợp nhất khiến dải đất dọc quốc lộ 3 từ thành phố Thái Nguyên lên Bắc Kạn nay nằm trọn trong một tỉnh.
Muốn biết xã cũ nay thuộc đơn vị nào, cần tra danh sách sắp xếp cấp xã của tỉnh Thái Nguyên năm 2025 hoặc hỏi ở ủy ban xã mới. Giấy tờ cũ vẫn dùng được.
Đền Đuổm, bánh chưng Bờ Đậu, chè Khe Cốc vẫn là những tên gọi người ta nhắc khi nói về vùng đất này, không phụ thuộc địa giới hành chính.
Những việc trước đây phải lên huyện ở thị trấn Đu nay phần lớn giải quyết ở trung tâm phục vụ hành chính công của xã mới, một số việc lên tỉnh. Người dân nên hỏi trước ở ủy ban xã về nơi nộp hồ sơ và các giấy tờ cần mang theo để khỏi đi lại nhiều lần.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Phú Lương cũ nay thuộc đâu?
Từ 1/7/2025, huyện Phú Lương không còn. Các xã, thị trấn cũ được sắp xếp thành xã mới thuộc tỉnh Thái Nguyên, tỉnh gồm Thái Nguyên cũ và Bắc Kạn cũ theo Nghị quyết 202/2025/QH15.
Đền Đuổm thờ ai?
Đền Đuổm ở xã Động Đạt, huyện Phú Lương cũ, thờ Dương Tự Minh, thủ lĩnh người Tày thời Lý được triều đình gả công chúa và giao trấn giữ vùng biên viễn phía bắc. Lễ hội đền thường tổ chức vào tháng Giêng âm lịch.
Bánh chưng Bờ Đậu ở đâu?
Bánh chưng Bờ Đậu được gói ở xóm Bờ Đậu, xã Cổ Lũng, huyện Phú Lương cũ, ngay trên quốc lộ 3. Hai bên đường có nhiều hàng bánh, khách đi xe thường dừng mua làm quà.
Trung tâm huyện Phú Lương ở đâu?
Trung tâm huyện Phú Lương là thị trấn Đu, nằm trên quốc lộ 3, nơi có chợ, cơ quan huyện, trường học. Phía nam huyện còn có thị trấn Giang Tiên gắn với vùng mỏ than. Người địa phương quen nói lên Đu là lên trung tâm huyện.
Chè Khe Cốc thuộc huyện nào?
Chè Khe Cốc trồng ở xã Tức Tranh, huyện Phú Lương cũ. Cùng với chè Vô Tranh, đây là những vùng chè được biết nhiều của Phú Lương, sao theo cách truyền thống của Thái Nguyên và bán cho khách quen, thương lái.
Đi Phú Lương từ thành phố Thái Nguyên thế nào?
Từ thành phố Thái Nguyên đi theo quốc lộ 3 về phía bắc là tới Phú Lương. Cao tốc Thái Nguyên – Chợ Mới chạy song song nhanh hơn, nhưng muốn dừng ở Bờ Đậu hay đền Đuổm thì nên đi quốc lộ 3 cũ.