Mường La là huyện của tỉnh Sơn La trước 1/7/2025, nằm ở phía bắc thành phố Sơn La, trải trên hai bờ sông Đà. Huyện lỵ là thị trấn Ít Ong, gần nơi đặt đập thủy điện Sơn La. Vùng ven sông ở đây cũng là nơi từng có tỉnh lỵ Vạn Bú, tên đầu tiên của tỉnh. Từ 1/7/2025, cấp huyện bị bỏ, đất Mường La cũ nay là một số xã mới thuộc tỉnh Sơn La.
Trong ba mươi năm qua, không huyện nào ở Sơn La thay đổi nhiều như Mường La. Công trình thủy điện lớn nhất cả nước đã làm đổi hẳn dòng sông, đường đi, nơi ở của hàng nghìn hộ dân và cả vị trí huyện lỵ. Bài này kể Mường La từ thời Vạn Bú tới thời thủy điện, nay sống ra sao và đọc địa chỉ cũ thế nào.
Vạn Bú, Tạ Bú: nơi tên tỉnh bắt đầu
Cuối thế kỷ XIX, khi người Pháp lập tỉnh ở vùng này, tỉnh lỵ đặt ở Vạn Bú bên sông Đà, nên tỉnh mang tên Vạn Bú. Chỉ vài năm sau, tỉnh lỵ dời về thị xã Sơn La, tỉnh đổi tên theo. Vùng ven sông ấy nay thuộc địa bàn Mường La, gắn với xã Tạ Bú và vùng Mường Bú, những cái tên giữ lại âm "Bú" của tên xưa.
Chữ "Mường La" trong tiếng Thái chỉ một mường cổ ven sông, nơi các dòng họ thủ lĩnh người Thái cai quản từ nhiều đời. Người Thái ở đây sống trong các bản ven suối, có ruộng nước, nhà sàn, nghề dệt, đánh cá sông. Vùng núi cao hai bên sông là nơi người Mông, người Khơ Mú, người Kháng, người La Ha sinh sống.
Giấy tờ cũ của người Mường La ít khi gây nhầm về tên huyện, vì huyện tồn tại lâu và ít bị chia. Cái hay gây nhầm là địa danh bản, xã: nhiều bản đã dời đi nơi khác khi làm thủy điện, giữ tên cũ ở chỗ mới, hoặc nhập với bản khác. Khi tra hồ sơ, cần hỏi rõ bản cũ trước và sau tái định cư.
Đập thủy điện Sơn La và những thay đổi lớn
Thủy điện Sơn La được khởi công giữa thập niên 2000 và khánh thành năm 2012, đập đặt trên sông Đà ở vùng Ít Ong. Khi hoàn thành, đây là nhà máy thủy điện có công suất lớn nhất Việt Nam và được giới thiệu là lớn nhất Đông Nam Á lúc bấy giờ. Hồ chứa trải dài ngược sông Đà qua Mường La, Quỳnh Nhai, sang đất Điện Biên, Lai Châu.
Để làm hồ, hàng chục nghìn người ở ba tỉnh Sơn La, Điện Biên, Lai Châu phải tái định cư; riêng Sơn La có số hộ di dời lớn nhất. Ở Mường La, nhiều bản ven sông dời lên các khu đất cao hoặc chuyển sang huyện khác. Các khu tái định cư có nhà mới, đường, trường, nhưng cũng đặt ra chuyện thiếu đất sản xuất, đổi nghề, đổi thói quen sống mà nhiều gia đình đến nay vẫn còn chật vật.
Thị trấn Ít Ong trở thành huyện lỵ gắn với công trình, có thêm khu dân cư, chợ, đường phố mới. Cùng với đập chính, trên các sông nhánh trong huyện còn có những thủy điện vừa và nhỏ, trong đó có thủy điện Huội Quảng trên sông Nậm Mu ở vùng giáp Lai Châu. Mường La vì thế thường được gọi là "thủ phủ thủy điện" của Tây Bắc.
Sống bên lòng hồ
Hồ thủy điện mở ra nghề mới: nuôi cá lồng, đánh bắt cá hồ, chở khách và hàng bằng thuyền. Nhiều bản trước đây phải đi đường bộ vòng xa nay đi thuyền ngắn hơn. Ngược lại, có những tuyến đường cũ ven sông bị ngập, người dân phải đi đường mới cao hơn, dốc hơn.
Mực nước hồ lên xuống theo mùa vận hành. Mùa nước thấp để lộ các bãi đất ven hồ, người dân tranh thủ trồng ngô, rau ngắn ngày; mùa nước lên thì bãi ngập. Ai làm nghề trên hồ đều phải theo dõi thông báo xả lũ, tích nước của nhà máy, vì nước có thể thay đổi nhanh trong vài ngày.
Khách đến Mường La có thể ngắm đập từ các điểm nhìn trên đồi gần thị trấn Ít Ong, đi thuyền trên hồ ở một số bến. Khu vực đập là công trình được bảo vệ, không phải chỗ nào cũng vào được; nên hỏi trước về các điểm được phép tham quan.
Ngọc Chiến và vùng cao phía bắc
Ở phía bắc huyện, giáp vùng Mù Cang Chải và Trạm Tấu của Yên Bái cũ, có xã Ngọc Chiến nằm trong một thung lũng cao, ruộng bậc thang, nhà sàn người Thái, xung quanh là núi rừng. Vùng này có suối khoáng nóng mà người bản đã dùng tắm ngâm từ lâu, nay được làm thành nơi đón khách.
Ngọc Chiến được nhiều người biết qua mùa lúa chín, mùa hoa đào và đường lên đỉnh núi cao giáp ranh giới hai tỉnh. Đường từ trung tâm huyện lên xã là đường đèo dài, có đoạn hẹp, mùa mưa hay sạt. Người đi nên dự phòng thời gian và hỏi tình trạng đường trước.
Các xã vùng cao khác của Mường La như Hua Trai, Nậm Giôn, Chiềng Ân, Chiềng Công, Pi Toong, Chiềng Hoa, Chiềng Muôn, Chiềng Lao là nơi sinh sống của người Thái, người Mông, người Kháng, người La Ha. Đời sống còn nhiều khó khăn, kinh tế dựa vào nương rẫy, chăn nuôi, cây ăn quả và một phần thu nhập từ làm thuê.
Đi lại và những điều cần biết
Từ thành phố Sơn La đi Mường La theo đường về phía bắc tới Ít Ong, đường đèo vừa phải. Từ Ít Ong có đường đi tiếp sang Than Uyên của Lai Châu, vùng Mù Cang Chải và Nghĩa Lộ của Yên Bái cũ. Đây là tuyến dân phượt hay đi để nối vòng cung Tây Bắc.
Mùa mưa là thời điểm cần cẩn thận nhất: các sườn núi ven hồ dễ sạt, mặt đường có thể bị đất đá lấp. Những đợt mưa lớn kéo dài, chính quyền thường cảnh báo hạn chế đi lại trên một số tuyến. Người đi nên theo dõi tin thời tiết và hỏi người địa phương.
Đi thuyền trên lòng hồ là một cách khác để thấy Mường La. Ở một số bến, người dân chở khách và hàng giữa các bản ven hồ; tuyến dài hơn có thể ngược lên phía Quỳnh Nhai. Không có lịch tàu cố định cho khách du lịch ở mọi bến, nên nếu muốn đi cần hỏi trước, mặc áo phao và tránh những ngày mưa gió, khi mặt hồ nổi sóng lớn hơn người ta tưởng.
Người lên Mường La làm việc ở các công trình thủy điện thường ở thị trấn Ít Ong, nơi có chợ, trạm y tế, trường học. Ca bệnh nặng chuyển về thành phố Sơn La. Mùa hè ở thung lũng sông Đà khá nóng, mùa đông vùng cao lạnh; nên chuẩn bị quần áo cho cả hai kiểu thời tiết nếu đi nhiều xã.
Mường La cũ sau ngày 1/7/2025
Từ 1/7/2025, huyện Mường La không còn. Thị trấn Ít Ong và các xã cũ được sắp xếp thành một số xã mới thuộc tỉnh Sơn La; số xã ít hơn nhiều so với trước, mỗi xã mới thường gộp vài xã cũ cạnh nhau dọc sông hoặc trên cùng một vùng núi.
Tên xã mới cụ thể nên tra trong danh sách sắp xếp chính thức của tỉnh. Có xã mang lại tên quen như Mường La, có xã lấy tên một xã cũ lớn. Với các bản tái định cư, nên đối chiếu thêm giữa bản cũ, bản mới và xã mới, vì nhiều bản đã đổi địa bàn hơn một lần trong hai mươi năm qua.
Khi ghi địa chỉ mới, viết bản, tên xã mới, tỉnh Sơn La, không ghi huyện. Với hồ sơ tái định cư, bồi thường, hỗ trợ của thủy điện, nên giữ nguyên các giấy tờ gốc ghi theo huyện Mường La và hỏi cơ quan đang quản lý hồ sơ về cách cập nhật.
Nhịp sống ở Ít Ong và những bản tái định cư
Thị trấn Ít Ong lớn lên gần như cùng lúc với công trình thủy điện. Trước đó đây là một vùng bản ven sông, có chợ nhỏ. Khi công trình khởi công, hàng nghìn công nhân, kỹ sư đổ về, kéo theo nhà trọ, quán ăn, cửa hàng vật liệu. Khi công trình xong, một phần lớn số người ấy rời đi, thị trấn trở lại nhịp chậm hơn, nhưng vẫn giữ được khung đường phố, chợ và các cơ quan của huyện.
Các khu tái định cư quanh thị trấn và trên các sườn đồi ven hồ có nhà được xây theo mẫu, đường bê tông, trường học, nhà văn hóa. Người dân từ các bản ven sông chuyển lên phải làm quen với đất dốc, xa nguồn nước, xa ruộng cũ. Nhiều nhà chuyển sang trồng cây ăn quả, nuôi cá lồng, buôn bán nhỏ, hoặc cho con đi làm xa.
Đời sống văn hóa của người Thái Mường La vẫn giữ được nhiều nét: xòe trong các dịp vui, chợ phiên, món cá sông nướng, rêu đá, nộm hoa ban vào mùa xuân. Một số bản giữ lễ hội gắn với nước và mùa cấy, nay được tổ chức lại ở nơi ở mới như một cách nối với quá khứ.
Với người nghiên cứu hay làm công tác xã hội, Mường La là nơi có thể thấy rõ những mặt được và mất của một công trình lớn: điện cho cả nước, đường mới, trường mới, nhưng cũng là những làng bị ngập, những ký ức chìm dưới hồ. Nói chuyện với người lớn tuổi trong bản là cách tốt nhất để hiểu vùng đất này.
Câu hỏi thường gặp
Thủy điện Sơn La nằm ở huyện nào?
Đập thủy điện Sơn La đặt trên sông Đà ở vùng Ít Ong, thuộc huyện Mường La cũ, không nằm ở thành phố Sơn La. Hồ chứa trải dài ngược sông qua Mường La, Quỳnh Nhai và sang đất Điện Biên, Lai Châu.
Huyện lỵ của Mường La trước 2025 là gì?
Huyện lỵ là thị trấn Ít Ong, gần nơi đặt đập thủy điện Sơn La. Từ 1/7/2025, cấp huyện bị bỏ, thị trấn Ít Ong cùng các xã lân cận được sắp xếp vào xã mới thuộc tỉnh Sơn La.
Vạn Bú là gì, có liên quan gì đến Mường La?
Vạn Bú là nơi đặt tỉnh lỵ đầu tiên khi người Pháp lập tỉnh ở vùng này cuối thế kỷ XIX, nên tỉnh mang tên Vạn Bú trước khi đổi thành Sơn La. Vùng ven sông Đà ấy nay thuộc địa bàn Mường La cũ.
Ngọc Chiến ở đâu, có gì đặc biệt?
Ngọc Chiến là xã vùng cao phía bắc huyện Mường La cũ, giáp vùng Mù Cang Chải của Yên Bái cũ. Nơi đây có thung lũng ruộng bậc thang, bản Thái, suối khoáng nóng và đường lên núi cao, đi lại bằng đường đèo dài.
Từ thành phố Sơn La đi Mường La mất bao lâu?
Quãng đường từ thành phố tới thị trấn Ít Ong không quá xa nhưng là đường núi, thời gian tùy loại xe và thời tiết. Nên đi ban ngày, hỏi tình trạng đường vào mùa mưa vì ven hồ hay sạt lở.
Sau 1/7/2025 Mường La thuộc tỉnh nào?
Vẫn thuộc tỉnh Sơn La, vì tỉnh không sáp nhập. Huyện Mường La không còn, thị trấn và các xã cũ được gộp thành một số xã mới. Tên xã cụ thể nên tra danh sách sắp xếp chính thức hoặc hỏi bộ phận một cửa.