Mường Khương là huyện biên giới ở phía đông bắc tỉnh Lào Cai trước 1/7/2025, trung tâm là thị trấn Mường Khương trên một cao nguyên mát. Huyện nổi tiếng với chợ phiên ngày Chủ nhật, tương ớt, chè, chuối và dứa vùng Bản Lầu, cùng cộng đồng người Nùng, Hmông và nhóm Pa Dí với chiếc mũ hình chóp. Từ 1/7/2025, các xã và thị trấn cũ được gộp thành xã mới thuộc tỉnh Lào Cai mới.
Mường Khương nằm gần thành phố Lào Cai nhưng ít khách du lịch hơn Bắc Hà, Sa Pa, nên chợ phiên và đời sống bản làng còn giữ nhiều nét nguyên vẹn. Bài này nói về vị trí, người, sản vật và những điều cần biết khi đi lại ở huyện biên giới này.
Một cao nguyên sát biên giới phía đông bắc
Huyện Mường Khương cũ có đường biên dài với tỉnh Vân Nam của Trung Quốc ở phía bắc và đông bắc. Phía tây và tây nam giáp thành phố Lào Cai, Bảo Thắng; phía nam giáp Bắc Hà; phía đông giáp Si Ma Cai. Thị trấn Mường Khương nằm trên cao nguyên, khí hậu mát quanh năm, mùa đông lạnh có sương muối.
Địa hình cao nguyên xen đồi núi đất, nhiều thung lũng nhỏ. Vùng thấp phía tây nam như Bản Lầu, Bản Xen nóng hơn, gần thung lũng sông Hồng và sông Nậm Thi, trồng được chuối, dứa, lúa. Càng lên phía bắc và đông, đồi núi càng cao, nhiều bản người Hmông ở các sườn đồi trồng ngô, chè.
Từ thành phố Lào Cai lên Mường Khương có đường quốc lộ lên cao nguyên, quãng đường không dài nhưng nhiều đoạn quanh co. Từ thị trấn có đường đi các xã biên giới, sang Si Ma Cai và Bắc Hà. Một số xã có cửa khẩu phụ, lối mở phục vụ cư dân biên giới qua lại buôn bán theo quy định.
Người Nùng, người Hmông và nhóm Pa Dí
Mường Khương là nơi người Nùng sống đông, nhiều bản giữ nhà trình tường, nghề làm tương, làm đậu, nấu rượu. Người Hmông ở các vùng cao hơn, với nương ngô, ngựa và chợ phiên. Ngoài ra còn có người Dao, Tày, Giáy, Phù Lá, Bố Y, Hoa, Kinh, tạo nên một bức tranh nhiều dân tộc trên một huyện không lớn.
Người Pa Dí, một nhóm thuộc dân tộc Tày, sống tập trung ở vùng Tung Chung Phố và vài xã lân cận. Phụ nữ Pa Dí đội chiếc mũ hình chóp đặc trưng, mặc áo chàm viền màu, là hình ảnh dễ nhận ra ở chợ phiên. Nhóm Pa Dí có tiếng nói, lễ cưới và nếp nhà riêng, đã được nhiều nhà nghiên cứu văn hóa quan tâm.
Người Bố Y ở Mường Khương là một trong những dân tộc ít người của Việt Nam, sống ở một số bản gần biên giới. Như nhiều dân tộc nhỏ khác, tiếng nói và trang phục truyền thống của họ đang dần ít đi trong thế hệ trẻ, và nhiều chương trình đã được làm để ghi chép, gìn giữ.
Chợ phiên Mường Khương và các chợ biên giới
Chợ phiên Mường Khương họp vào sáng Chủ nhật ở thị trấn. Người các dân tộc từ các xã kéo về từ sớm, mang theo lợn, gà, ngựa, rau, ngô, chè, tương ớt, rượu. Chợ có khu bán gia súc, khu ăn uống với thắng cố, bánh, rượu ngô, và khu bán vải, đồ gia dụng.
Ngoài chợ huyện, các xã như Pha Long, Cao Sơn, Lùng Khấu Nhin có chợ phiên riêng vào những ngày khác trong tuần. Chợ Pha Long sát biên giới là chợ của người Hmông, Nùng, Phù Lá vùng cao; lịch phiên có thể đổi theo thời kỳ, nên hỏi trước khi đi.
Với người địa phương, chợ phiên là nơi gặp gỡ, kết bạn, bàn chuyện cưới xin. Khách đến chợ nên tôn trọng nhịp mua bán của người bản, hỏi giá trước khi mua, xin phép trước khi chụp ảnh và không chen vào khu bán gia súc khi đang có người mặc cả.
Tương ớt, chè và những sản vật mang tên Mường Khương
Tương ớt Mường Khương là sản vật nổi tiếng nhất của huyện, gắn với người Nùng. Tương làm từ ớt, đậu tương, gạo nếp, ủ theo cách riêng của từng nhà, có vị cay, mặn, thơm, dùng chấm thịt luộc hay ăn với cơm. Nhiều cơ sở đã đóng chai bán đi xa; người mua nên chọn nơi có địa chỉ rõ ràng và hỏi hạn dùng.
Chè Mường Khương được trồng trên các đồi cao nguyên, cho búp chè xanh, có thời kỳ là cây xóa đói giảm nghèo của nhiều xã. Vùng thấp Bản Lầu nổi tiếng với chuối và dứa, bán sang thành phố và theo đường cửa khẩu. Gạo Séng Cù cũng được trồng ở các ruộng cao, cơm dẻo, hạt dài.
Giống lợn đen bản địa được nuôi thả ở nhiều bản, thường được gọi theo tên huyện, là nguồn thịt quen thuộc trong lễ tết. Giá nông sản ở đây phụ thuộc nhiều vào thị trường bên kia biên giới; có năm chuối, dứa được giá, có năm ùn ứ khi cửa khẩu chậm thông quan.
Nhà trình tường và nếp sống trên cao nguyên
Nhiều bản người Nùng và Hmông ở Mường Khương dựng nhà trình tường, tường đất dày nện chắc, mái ngói âm dương hoặc mái tôn. Kiểu nhà này mát vào mùa hè, ấm vào mùa đông, rất hợp với khí hậu cao nguyên. Một số làng đã thay dần bằng nhà gạch, nhưng những ngôi nhà đất cũ vẫn còn ở các bản xa.
Đời sống cộng đồng gắn với các lễ trong năm: lễ cúng rừng, lễ xuống đồng, Tết Nguyên đán, Tết tháng bảy. Người Hmông có lễ hội Gầu Tào đầu xuân ở một số nơi, người Nùng có các lễ hội làng, hát giao duyên. Những dịp này người đi làm xa thường về bản.
Như nhiều vùng biên, Mường Khương từng là nơi chịu ảnh hưởng nặng của chiến sự biên giới cuối thập niên 1970. Người lớn tuổi trong huyện còn nhớ những năm khó khăn đó; các nghĩa trang, đài tưởng niệm trong huyện là nơi người dân và thân nhân liệt sĩ đến thăm viếng.
Đi lại và những điều cần biết khi đến vùng biên
Mường Khương là huyện biên giới, người ngoài địa phương đến cần mang theo giấy tờ tùy thân, khai báo lưu trú ở nơi nghỉ và không tự ý vào vùng sát biên giới. Lối mở, cửa khẩu phụ chỉ dành cho cư dân biên giới và hàng hóa theo quy định, khách du lịch không được tự ý qua lại.
Đường từ thành phố Lào Cai lên Mường Khương nhiều đoạn dốc và cua, mùa mưa có điểm sạt lở. Xe khách chạy giữa thành phố và thị trấn, đông nhất vào sáng Chủ nhật vì chợ phiên. Từ thị trấn đi các xã nên đi xe máy hoặc thuê xe, hỏi đường kỹ vì nhiều đường nhánh.
Mùa đông, sương mù dày có thể kéo dài cả buổi sáng, tầm nhìn rất ngắn trên đường đèo. Người lái xe nên bật đèn, đi chậm, và không vượt ở những khúc cua khuất.
Người mới lên công tác ở các xã biên giới, như giáo viên, y tế, bộ đội biên phòng, thường được dặn chuẩn bị áo ấm dày, giày đi mưa và một ít thuốc thông dụng. Ở nhiều điểm trường, giáo viên ở lại cả tuần trong nhà công vụ, cuối tuần mới về thị trấn; mùa đông giá rét, sóng điện thoại yếu ở một số bản là chuyện thường gặp.
Giấy tờ cũ và người quê Mường Khương ở xa
Người quê Mường Khương có thể gặp nhiều tên tỉnh khác nhau trên giấy tờ của chính mình và người thân. Ông bà sinh trước năm 1975 có giấy ghi tỉnh Lào Cai thời trước; cha mẹ sinh trong khoảng 1976 đến 1991 có thể ghi tỉnh Hoàng Liên Sơn; con cháu sinh sau năm 1991 ghi tỉnh Lào Cai với chín đơn vị cấp huyện như những năm gần đây. Từ tháng 7/2025, giấy tờ mới không còn dòng huyện Mường Khương.
Nhiều gia đình trong huyện có người đi làm ở các khu công nghiệp dưới xuôi hay ở thành phố Lào Cai. Khi về quê làm giấy tờ cho con, đăng ký kết hôn hay chuyển hộ khẩu, họ thường bối rối vì xã cũ đã đổi tên. Cách nhanh nhất là gọi về trưởng thôn hoặc cán bộ tư pháp xã mới để hỏi trước, chuẩn bị đủ giấy tờ một lần.
Với hồ sơ đất đai, sổ đỏ cũ ghi tên xã và huyện cũ vẫn có giá trị. Chỉ khi làm thủ tục chuyển nhượng, cấp đổi thì thông tin địa giới mới được cập nhật theo đơn vị mới. Người có đất ở vùng biên giới nên hỏi thêm các quy định riêng về đất khu vực biên giới khi giao dịch.
Mường Khương cũ sau ngày 1/7/2025
Từ 1/7/2025, huyện Mường Khương cũ không còn là đơn vị hành chính. Thị trấn và các xã được gộp thành một số xã mới thuộc tỉnh Lào Cai mới. Các xã biên giới vẫn giữ vai trò quan trọng về quốc phòng, đồn biên phòng vẫn ở nguyên chỗ, nên cư dân vùng sát biên vẫn liên hệ với đồn như trước về những việc liên quan đến khu vực biên giới.
Người dân làm thủ tục hành chính ở trung tâm phục vụ hành chính công của xã mới. Vùng Pa Dí, vùng Bản Lầu hay vùng Pha Long nay thuộc xã mới nào nên tra theo danh sách sắp xếp của tỉnh, tránh đoán theo tên.
Khi ghi địa chỉ mới, giữ tên thôn bản, ghi tên xã mới và tỉnh Lào Cai. Giấy tờ cũ ghi "huyện Mường Khương" hoặc "tỉnh Hoàng Liên Sơn" vẫn có giá trị; ghi kèm tên cũ khi khai hồ sơ để dễ đối chiếu.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Mường Khương sau 1/7/2025 thuộc tỉnh nào?
Mường Khương thuộc tỉnh Lào Cai mới, hợp nhất từ Lào Cai và Yên Bái theo Nghị quyết 202/2025/QH15. Cấp huyện bị bỏ, thị trấn và các xã cũ được gộp thành một số xã mới của tỉnh.
Chợ phiên Mường Khương họp ngày nào?
Chợ phiên Mường Khương họp vào sáng Chủ nhật hằng tuần ở trung tâm thị trấn cũ. Một số xã như Pha Long, Cao Sơn có chợ phiên riêng vào các ngày khác, nên hỏi trước khi đi.
Người Pa Dí sống ở đâu?
Người Pa Dí, một nhóm thuộc dân tộc Tày, sống tập trung ở vùng Tung Chung Phố và một số xã lân cận của Mường Khương cũ. Phụ nữ Pa Dí đội mũ hình chóp đặc trưng, dễ nhận ra ở chợ phiên.
Tương ớt Mường Khương làm từ gì?
Tương ớt Mường Khương làm từ ớt, đậu tương và gạo nếp, ủ theo cách riêng của người Nùng. Vị cay, mặn, thơm, dùng chấm thịt luộc hoặc ăn với cơm; nên mua ở cơ sở có địa chỉ rõ ràng.
Khách du lịch có được qua cửa khẩu phụ ở Mường Khương không?
Không. Cửa khẩu phụ và lối mở ở Mường Khương dành cho cư dân biên giới và hàng hóa theo quy định. Khách du lịch muốn sang Trung Quốc nên đi qua cửa khẩu quốc tế Lào Cai với giấy tờ phù hợp.
Từ thành phố Lào Cai lên Mường Khương bao xa?
Quãng đường không dài nhưng là đường lên cao nguyên, nhiều dốc và cua, nên đi chậm. Có xe khách chạy hằng ngày, đông nhất vào sáng Chủ nhật vì chợ phiên, mùa mưa cần hỏi tình trạng đường trước.