Định Hóa là huyện miền núi ở tận cùng phía tây bắc tỉnh Thái Nguyên trước 1/7/2025, giáp Bắc Kạn và Tuyên Quang, nổi tiếng là an toàn khu thời kháng chiến chống Pháp và vùng gạo Bao Thai. Từ 1/7/2025, cấp huyện không còn; các xã, thị trấn của Định Hóa được sắp xếp thành một số xã mới thuộc tỉnh Thái Nguyên, tỉnh hợp nhất từ Thái Nguyên và Bắc Kạn.
Định Hóa là nơi nhiều người biết tên qua sách lịch sử, nhưng đời sống thường ngày ở đây là chuyện ruộng thung lũng, đồi rừng và những bản người Tày. Bài này giới thiệu vị trí, tên gọi, di tích, sinh kế, đường đi và cách đọc địa chỉ cũ của huyện.
Vị trí và tên gọi Định Hóa
Huyện Định Hóa nằm ở góc tây bắc tỉnh Thái Nguyên cũ. Phía bắc và đông bắc giáp các huyện Chợ Đồn, Chợ Mới của Bắc Kạn; phía tây giáp Tuyên Quang; phía nam giáp Đại Từ; phía đông giáp Phú Lương.
Tên Định Hóa có từ thời phong kiến, từng là một châu miền núi của Thái Nguyên. Đây là vùng của người Tày từ lâu đời, sống thành bản trong các thung lũng hẹp, làm ruộng nước và khai thác rừng. Ngoài người Tày còn có người Kinh, Nùng, Dao, Sán Chay.
Trong thời kỳ tỉnh Bắc Thái từ 1965 đến 1996, Định Hóa là một huyện vùng cao của tỉnh này. Khi tái lập tỉnh năm 1997, Định Hóa ở lại với Thái Nguyên, còn các huyện láng giềng phía bắc về Bắc Kạn. Cũng vì thế, nhiều gia đình ở các xã giáp ranh có họ hàng ở cả hai tỉnh.
Trung tâm huyện là thị trấn Chợ Chu, nơi có chợ phiên, cơ quan huyện, trường học, bệnh viện. Người địa phương quen gọi "về Chợ Chu" là về trung tâm huyện.
Địa hình Định Hóa là đồi núi xen thung lũng, nhiều suối nhỏ chảy về sông Công và các nhánh của sông Cầu. Rừng chiếm phần lớn diện tích, ruộng chỉ có ở các thung lũng và ven suối.
An toàn khu thời kháng chiến chống Pháp
Trong kháng chiến chống Pháp, vùng núi Định Hóa cùng với vùng giáp ranh ở Tuyên Quang và Bắc Kạn được chọn làm an toàn khu, nơi các cơ quan đầu não kháng chiến trung ương đóng nhiều năm. Địa hình rừng núi, dân bản che chở là lý do chính của lựa chọn này.
Nhiều di tích nằm ở các xã như Phú Đình, Điềm Mặc, Thanh Định, Bảo Linh. Nổi tiếng nhất là đồi Tỉn Keo ở Phú Đình, nơi Chủ tịch Hồ Chí Minh từng ở và làm việc, cùng khu Khuôn Tát có thác nước và lán trại được phục dựng.
Khu di tích an toàn khu Định Hóa được xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt. Nhiều điểm di tích là lán nhà sàn dựng lại trên nền cũ trong rừng, có nhà trưng bày nhỏ, đường đi bộ dưới tán cây.
Ngoài các lán ở, khu di tích còn có những điểm gắn với các sự kiện quan trọng của cuộc kháng chiến, như nơi họp bàn các chiến dịch lớn, nơi đặt trụ sở một số bộ, ngành. Biển giới thiệu ở từng điểm ghi rõ lai lịch, nên người tham quan có thể đọc ngay tại chỗ trước khi đi tiếp sang điểm khác.
Người đến tham quan nên đi vào mùa khô, khoảng từ tháng 10 đến tháng 4, khi đường rừng ít trơn. Một số điểm di tích nằm sâu trong rừng, cần đi bộ, nên mang giày đế bám và nước uống.
Gạo Bao Thai và ruộng thung lũng
Gạo Bao Thai Định Hóa là sản vật được biết đến nhiều nhất của huyện. Đây là giống lúa trồng lâu năm trên ruộng thung lũng, cơm mềm, dẻo, thơm nhẹ, được người địa phương và khách ưa chuộng.
Ruộng ở Định Hóa thường nhỏ, xen giữa đồi, nước lấy từ suối. Một năm thường hai vụ lúa, nhưng ở những chân ruộng cao, thiếu nước chỉ cấy được một vụ, vụ còn lại trồng ngô, khoai.
Ngoài lúa, nông dân Định Hóa còn trồng chè, trồng rừng keo, quế, chăn nuôi trâu, bò, lợn, gà. Măng, mộc nhĩ, nấm hương rừng là những thứ người địa phương mang ra chợ phiên.
Gạo Bao Thai được nhiều hộ, hợp tác xã ở Định Hóa trồng theo hướng làm sản phẩm hàng hóa, có bao bì và nguồn gốc rõ ràng. Lúa thường cấy theo lịch thời vụ của huyện, gặt vào khoảng tháng 5, tháng 6 và tháng 10, tháng 11. Gạo vụ mùa được nhiều người cho là thơm hơn.
Mua gạo Bao Thai đúng vùng, cách đơn giản là mua tại chợ Chợ Chu, tại hợp tác xã địa phương hoặc nhờ người quen ở huyện. Gạo đóng bao bán ở nơi khác có thể pha trộn, nên hỏi rõ nguồn gốc.
Đèo De, đường đi và những bản vùng cao
Từ thành phố Thái Nguyên lên Định Hóa có thể đi theo quốc lộ 3 tới Phú Lương rồi rẽ sang đường tỉnh, hoặc đi qua Đại Từ. Quãng đường không quá xa nhưng nhiều đoạn qua đồi dốc, cua gấp.
Từ Định Hóa sang Tuyên Quang có đèo De, con đèo nổi tiếng nối vùng an toàn khu hai tỉnh. Tên đèo De gắn với những câu thơ thời kháng chiến mà nhiều thế hệ học sinh thuộc.
Các bản vùng cao ở phía bắc và phía tây huyện có đường bê tông tới trung tâm xã, nhưng đường vào các xóm lẻ nhiều đoạn còn đường đất. Mùa mưa, đường trơn và có thể sạt lở, nên hỏi người địa phương trước khi đi.
Thị trấn Chợ Chu là nơi nghỉ chân quen thuộc của người đến tham quan các điểm di tích, có nhà nghỉ, quán ăn và chợ. Từ Chợ Chu, các điểm di tích ở Phú Đình, Điềm Mặc, Thanh Định cách không quá xa, đi xe máy hoặc ô tô được tới gần, chỉ một số điểm cuối cần đi bộ.
Ở các bản người Tày, nhà sàn vẫn còn nhiều dù nhà xây đang thay dần. Khách đến bản nên giữ lịch sự, xin phép trước khi chụp ảnh người và nhà.
Lễ hội Lồng Tồng và nếp sống người Tày
Lễ hội Lồng Tồng, tức lễ xuống đồng, là lễ hội đầu xuân quen thuộc của người Tày ở Định Hóa. Lễ hội thường tổ chức trong tháng Giêng âm lịch, gồm phần lễ cầu mùa và phần hội với ném còn, kéo co, đẩy gậy, hát then, hát sli.
Hát then, đàn tính là sinh hoạt văn hóa đặc trưng của người Tày vùng này. Nhiều câu lạc bộ then ở các xã vẫn tập luyện, biểu diễn trong các dịp lễ, Tết và đón khách.
Ẩm thực của người Tày Định Hóa có xôi ngũ sắc, bánh chưng, bánh giày, thịt lợn treo gác bếp, các món măng và rau rừng. Những món này xuất hiện trong mâm cỗ ngày Tết và các dịp lễ trong năm.
Trang phục truyền thống của người Tày ở đây là áo chàm dài, thắt lưng vải, khăn đội đầu; phụ nữ lớn tuổi vẫn mặc trong ngày thường, người trẻ chủ yếu mặc khi có lễ hội. Một số gia đình còn giữ khung dệt, nhuộm chàm, nhưng nghề này đã thu hẹp nhiều so với trước.
Đình, đền làng ở Định Hóa thường nhỏ, đơn sơ, gắn với tục thờ thần thổ địa và những người có công lập bản. Đây là nơi họp làng và tổ chức lễ hội.
Đọc một địa chỉ Định Hóa cũ
Một địa chỉ ở Định Hóa trước 1/7/2025 thường ghi xóm, xã hoặc thị trấn Chợ Chu, huyện Định Hóa, tỉnh Thái Nguyên. Tên xóm ở đây nhiều khi là tên tiếng Tày, có những chữ như Nà, Khuôn, Bản, Pác.
Giấy tờ của người sinh trong khoảng 1965 đến 1996 ghi tỉnh Bắc Thái. Trong đợt sắp xếp cấp xã 2019–2021, một số xã nhỏ của Định Hóa đã nhập với nhau, nên tên xã trên giấy tờ cũ có thể không còn ngay cả trước 2025.
Một chi tiết hay gây nhầm: tên Chợ Chu vừa là tên thị trấn vừa là tên chợ của huyện. Trên giấy tờ, "thị trấn Chợ Chu, huyện Định Hóa" là đơn vị hành chính; còn khi người dân nói "đi chợ Chợ Chu" là nói khu chợ ở trung tâm thị trấn.
Khi đối chiếu, nên ghi kèm tên xóm cũ và tên xã cũ để cán bộ địa chính dễ tra. Nhiều xóm cũng đã được nhập hoặc đổi tên khi sắp xếp thôn, xóm.
Nếu cần xác nhận hai địa chỉ là một, có thể đề nghị ủy ban cấp xã nơi cư trú hoặc nơi có đất hướng dẫn, mang theo giấy tờ cũ.
Định Hóa cũ sau ngày 1/7/2025
Từ 1/7/2025, huyện Định Hóa không còn. Các xã, thị trấn cũ được sắp xếp lại thành một số xã mới lớn hơn, trực thuộc tỉnh Thái Nguyên mới, tỉnh hợp nhất từ Thái Nguyên và Bắc Kạn theo Nghị quyết 202/2025/QH15.
Vì Định Hóa giáp Bắc Kạn, việc hai tỉnh hợp nhất khiến các xã giáp ranh hai bên nay cùng một tỉnh. Đi lại, buôn bán qua lại giữa Định Hóa và Chợ Đồn, Chợ Mới vốn đã nhiều, nay không còn ranh giới tỉnh.
Với người dân vùng cao, thay đổi lớn nhất là việc làm thủ tục. Những giấy tờ trước đây phải xuống Chợ Chu nay giải quyết ở trung tâm phục vụ hành chính công của xã mới; một số việc chuyển lên tỉnh. Người già, người ở xóm xa nên hỏi trưởng xóm hoặc cán bộ xã về nơi nộp hồ sơ trước khi đi để khỏi mất công.
Muốn biết xã cũ của mình nay thuộc đơn vị nào, cần tra nghị quyết sắp xếp đơn vị hành chính cấp xã của tỉnh Thái Nguyên năm 2025 hoặc hỏi tại ủy ban xã. Giấy tờ cũ vẫn có giá trị.
Cái tên Định Hóa và cụm từ an toàn khu Định Hóa vẫn được dùng trong sách lịch sử, di tích và đời sống hằng ngày, như một địa danh văn hóa không phụ thuộc địa giới hành chính.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Định Hóa cũ nay thuộc đâu?
Từ 1/7/2025, huyện Định Hóa không còn. Địa bàn huyện cũ được sắp xếp thành các xã mới thuộc tỉnh Thái Nguyên, tỉnh hợp nhất từ Thái Nguyên và Bắc Kạn theo Nghị quyết 202/2025/QH15.
An toàn khu Định Hóa là gì?
An toàn khu Định Hóa là vùng núi nơi các cơ quan đầu não kháng chiến trung ương đóng trong nhiều năm thời chống Pháp. Khu di tích gồm nhiều điểm như đồi Tỉn Keo, Khuôn Tát và được xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt.
Gạo Bao Thai Định Hóa có gì đặc biệt?
Gạo Bao Thai là giống lúa trồng lâu năm trên ruộng thung lũng ở Định Hóa, cơm mềm, dẻo, thơm nhẹ. Muốn mua đúng vùng, nên mua tại chợ Chợ Chu, hợp tác xã địa phương hoặc nhờ người quen ở huyện.
Đèo De nằm ở đâu?
Đèo De nằm trên đường nối Định Hóa của Thái Nguyên cũ với vùng an toàn khu của Tuyên Quang. Tên đèo gắn với nhiều câu thơ thời kháng chiến. Đường qua đèo dốc, cua gấp, nên đi cẩn thận vào mùa mưa.
Lễ hội Lồng Tồng ở Định Hóa tổ chức khi nào?
Lễ hội Lồng Tồng, tức lễ xuống đồng của người Tày, thường tổ chức trong tháng Giêng âm lịch. Lễ hội có phần lễ cầu mùa và phần hội với ném còn, kéo co, hát then, hát sli.
Đi Định Hóa từ thành phố Thái Nguyên thế nào?
Có thể đi quốc lộ 3 tới Phú Lương rồi rẽ sang đường tỉnh về Chợ Chu, hoặc đi qua Đại Từ. Đường nhiều đoạn qua đồi dốc, cua gấp; mùa mưa nên hỏi tình hình đường trước khi lên các xã vùng cao.