Huyện Bình Xuyên là đơn vị cấp huyện nằm giữa hai thành phố Vĩnh Yên và Phúc Yên của tỉnh Vĩnh Phúc cũ, huyện lỵ đặt ở thị trấn Hương Canh. Từ ngày 1/7/2025, khi Vĩnh Phúc nhập vào tỉnh Phú Thọ và bỏ cấp huyện, đất Bình Xuyên cũ được sắp xếp thành bốn xã: Bình Nguyên, Bình Tuyền, Bình Xuyên và Xuân Lãng.
Bình Xuyên là nơi hai lớp đời sống nằm sát nhau: những làng nghề vài trăm năm như gốm Hương Canh, mộc Thanh Lãng, và những khu công nghiệp mọc lên trong hai mươi năm gần đây. Bài này đi từ tên gọi, các làng nghề, vùng núi phía bắc, đến đời sống công nhân và cách đọc địa chỉ Bình Xuyên sau sáp nhập.
Tên Bình Xuyên và những lần gộp, tách
Bình Xuyên là tên huyện có từ thời phong kiến, nằm ở vùng giáp ranh giữa các xứ Sơn Tây và Kinh Bắc xưa. Thời Pháp, huyện thuộc tỉnh Vĩnh Yên; từ năm 1950 thuộc Vĩnh Phúc, rồi thuộc Vĩnh Phú từ năm 1968. Tên huyện theo cách hiểu thông dụng gợi ra vùng đất bằng có nhiều dòng nước chảy qua, khớp với địa hình phía nam huyện.
Cuối thập niên 1970, Bình Xuyên bị gộp với Tam Dương thành một huyện lớn mang tên Tam Đảo. Đến giữa thập niên 1990, huyện ghép này được tách lại, Bình Xuyên trở về tên cũ. Cuối năm 2003, khi lập huyện Tam Đảo mới trên sườn núi, Bình Xuyên lại nhường một phần đất phía bắc cho huyện mới này.
Vì vậy, nếu giấy tờ của một người sinh ở Hương Canh hay Thanh Lãng vào khoảng 1980–1995 ghi "huyện Tam Đảo, tỉnh Vĩnh Phú", thì đó là huyện ghép cũ, không phải huyện Tam Đảo sau năm 2003. Đây là chỗ người làm hồ sơ lý lịch hay nhầm nhất.
Gốm Hương Canh: làng sành nâu ven quốc lộ
Hương Canh là làng gốm sành nổi tiếng nhất của vùng Vĩnh Phúc, chuyên làm chum, vại, chĩnh, tiểu sành và các đồ đựng lớn. Đất sét được khai thác ở vùng ruộng quanh làng, nhào kỹ, vuốt bằng tay trên bàn xoay, phơi khô rồi nung trong lò cóc hoặc lò đứng. Gốm Hương Canh có màu nâu sẫm đặc trưng, gõ vào kêu đanh, dùng đựng nước, ủ tương, muối dưa rất bền.
Thời bao cấp và trước nữa, chum vại Hương Canh theo thuyền, theo xe đi khắp các tỉnh phía bắc. Khi đồ nhựa, đồ inox phổ biến, nhu cầu chum vại giảm mạnh, nhiều lò tắt lửa, nhiều gia đình chuyển nghề. Hiện vẫn có một số hộ giữ nghề, chuyển sang làm chậu cảnh, đồ trang trí và nhận đơn theo yêu cầu.
Giữa làng có đình Hương Canh, ngôi đình gỗ bề thế thường được nhắc tới như một di tích kiến trúc tiêu biểu của huyện. Người đến xem làng gốm có thể ghé đình, đi qua những ngõ còn tường xếp bằng mảnh sành vỡ, một dấu vết rất riêng của làng nghề này.
Làng mộc Thanh Lãng và những dãy xưởng
Thanh Lãng ở phía nam huyện là làng có nghề mộc lâu đời, ban đầu đóng giường, tủ, bàn ghế cho các làng quanh vùng. Trong mấy chục năm gần đây, nghề mộc ở đây chuyển dần sang sản xuất theo xưởng, có máy cưa, máy bào, làm đồ gỗ nội thất bán ra Hà Nội và các tỉnh. Những dãy xưởng, bãi gỗ và cửa hàng đồ gỗ dọc đường làng là hình ảnh quen thuộc khi đi qua đây.
Thanh Lãng cũng nổi với hội làng đầu năm và những lối hát dân gian mà người già còn giữ. Đời sống làng nghề làm cho nhịp sống ở đây bận rộn quanh năm, khác với những làng thuần nông ở các xã lân cận.
Người mua đồ gỗ ở làng nghề nên xem kỹ loại gỗ, mộng ghép, độ khô của gỗ và thoả thuận bằng giấy về kích thước, thời gian giao hàng. Đồ gỗ làm từ gỗ chưa khô kỹ dễ nứt, cong khi về nhà, nhất là khi chuyển từ vùng ẩm sang phòng có điều hoà.
Từ núi Trung Mỹ xuống đồng Sơn Lôi
Phía bắc là vùng núi. Xã Trung Mỹ cũ nằm sát chân dãy Tam Đảo, có rừng, suối và hồ Thanh Lanh. Đây là phần cao và thưa dân nhất của huyện, nơi người Sán Dìu và người Kinh sống xen, trồng cây ăn quả, cây rừng và làm du lịch nhỏ quanh hồ.
Giữa là dải đồi thấp và quốc lộ. Hương Canh, Gia Khánh, Bá Hiến nằm trên trục quốc lộ 2 và đường sắt, là nơi đô thị hoá nhanh nhất, nhiều cửa hàng, nhà trọ và khu dân cư mới.
Phía nam là đồng bằng. Sơn Lôi, Tam Hợp, Thanh Lãng, Phú Xuân là vùng ruộng thấp, làng mạc dày, nơi có các làng nghề và cũng là nơi khu công nghiệp lan dần vào đất nông nghiệp.
Ranh giới bị khu công nghiệp xoá nhoà. Các khu công nghiệp Bình Xuyên, Bá Thiện và những khu khác nằm trên đất nhiều xã, khiến người ngoài khó biết đâu là ranh xã. Sau khi bỏ cấp huyện, việc tra địa chỉ nhà máy càng nên theo xã mới chứ đừng theo tên khu.
Khu công nghiệp và đời sống công nhân
Từ đầu những năm 2000, Bình Xuyên là một trong những huyện thu hút nhiều nhà máy nhất của Vĩnh Phúc, phần lớn là điện tử, linh kiện, cơ khí và may mặc. Công nhân từ khắp các tỉnh trung du, miền núi phía bắc về đây làm việc, thuê trọ ở các thôn quanh khu công nghiệp. Nhiều nhà dân xây thêm dãy phòng trọ, mở quán cơm, tiệm tạp hoá, làm xe đưa đón.
Đời sống ở đây vì thế mang dáng một thị trấn công nghiệp: buổi sáng sớm và chiều tối đường đông người đi ca, chợ họp muộn, quán ăn mở khuya. Người mới đến nên chọn chỗ trọ có hợp đồng rõ ràng, khai báo tạm trú đầy đủ, và tìm hiểu tuyến đường đi làm an toàn nhất, nhất là khi đi ca đêm.
Với người tìm việc, kênh tuyển dụng chính thức của nhà máy và trung tâm dịch vụ việc làm của tỉnh là nơi nên hỏi trước. Lời mời thu tiền để "đảm bảo có việc" thường là dấu hiệu nên tránh.
Ga Hương Canh, quốc lộ 2 và đường cao tốc
Bình Xuyên nằm trọn trên trục giao thông chính của vùng Vĩnh Phúc cũ. Quốc lộ 2 chạy qua Hương Canh, nối Phúc Yên với Vĩnh Yên; đường sắt Hà Nội – Lào Cai có ga Hương Canh, nơi tàu chậm dừng đón khách. Tuyến cao tốc Nội Bài – Lào Cai cũng đi qua vùng này, giúp hàng hoá từ các khu công nghiệp ra sân bay và cảng nhanh hơn.
Chính vị trí ấy làm Bình Xuyên trở thành nơi đặt nhà máy hấp dẫn: gần sân bay Nội Bài, gần Hà Nội, có đất đồi thấp dễ san nền. Nhưng nó cũng làm đường sá trong huyện đông xe tải, xe đưa đón, nhất là các đoạn qua cổng khu công nghiệp vào giờ đổi ca. Người đi xe máy nên tránh đi song song với xe container và cẩn thận ở các điểm quay đầu.
Với khách đi chơi, Bình Xuyên thường chỉ là chặng đi qua trên đường lên Tam Đảo hay về Vĩnh Yên. Nhưng nếu có nửa ngày, có thể rẽ vào làng gốm Hương Canh, ghé đình làng, rồi lên phía bắc tới hồ Thanh Lanh để thấy hai bộ mặt rất khác nhau của cùng một huyện.
Người Bình Xuyên giữ nghề thế nào
Ở cả Hương Canh lẫn Thanh Lãng, câu chuyện giữ nghề không giống nhau. Gốm sành Hương Canh gặp khó vì sản phẩm chính là chum vại, thứ ngày nay ít nhà cần, lại đòi hỏi lò nung tốn diện tích, khói bụi trong khu dân cư. Một số gia đình chuyển sang làm gốm nhỏ, gốm trang trí, gốm theo đơn của các công trình, hoặc mở chỗ cho khách tham quan, học làm thử.
Mộc Thanh Lãng thì ngược lại, phát triển theo nhu cầu đồ gỗ nội thất của đô thị, nhưng phải đổi mới máy móc, mẫu mã và tìm đầu ra ổn định. Nhiều xưởng chuyển ra khu tập trung để giảm tiếng ồn, bụi gỗ cho khu dân cư, đồng thời dễ được cấp phép hơn.
Điểm chung là lớp thợ trẻ ít dần, vì thanh niên dễ tìm việc ở nhà máy ngay cạnh làng với thu nhập đều đặn. Những người thợ già vẫn là nơi giữ cách làm cũ; ai muốn tìm hiểu hay ghi chép về nghề nên tìm đến họ sớm.
Sau 1/7/2025: bốn xã trên đất Bình Xuyên cũ
Đất huyện Bình Xuyên cũ được sắp xếp thành bốn xã của tỉnh Phú Thọ. Bảng dưới ghi các đơn vị cũ trong mỗi xã mới để người dân và doanh nghiệp đối chiếu.
| Xã mới | Gồm các đơn vị cũ | Nét nhận diện |
|---|---|---|
| Xã Bình Nguyên | Thị trấn Hương Canh; xã Quất Lưu, Sơn Lôi, Tam Hợp | Huyện lỵ cũ, làng gốm Hương Canh |
| Xã Bình Tuyền | Thị trấn Bá Hiến; xã Trung Mỹ | Từ quốc lộ lên vùng núi, hồ Thanh Lanh |
| Xã Bình Xuyên | Thị trấn Gia Khánh; xã Hương Sơn, Thiện Kế | Dải đồi giữa huyện |
| Xã Xuân Lãng | Thị trấn Thanh Lãng, Đạo Đức; xã Phú Xuân, Tân Phong | Phía nam, làng mộc Thanh Lãng |
Điều dễ nhầm: thị trấn Hương Canh, nơi đặt cơ quan huyện cũ, nay thuộc xã Bình Nguyên chứ không thuộc xã Bình Xuyên. Xã mang tên huyện chỉ là một phần nhỏ của huyện ngày trước.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Bình Xuyên nay thuộc tỉnh nào?
Từ ngày 1/7/2025, đất huyện Bình Xuyên cũ thuộc tỉnh Phú Thọ, sau khi Vĩnh Phúc nhập vào Phú Thọ theo Nghị quyết 202/2025/QH15. Huyện không còn, đất chia thành bốn xã Bình Nguyên, Bình Tuyền, Bình Xuyên và Xuân Lãng.
Thị trấn Hương Canh nay là xã nào?
Thị trấn Hương Canh cùng các xã Quất Lưu, Sơn Lôi, Tam Hợp nay hợp thành xã Bình Nguyên. Đây là chỗ hay nhầm, vì nhiều người nghĩ huyện lỵ cũ phải thuộc xã mang tên Bình Xuyên.
Làng gốm Hương Canh còn làm nghề không?
Vẫn còn một số hộ giữ nghề, nhưng ít hơn nhiều so với trước. Nhiều lò đã chuyển sang làm chậu cảnh, đồ trang trí hoặc nhận đơn theo yêu cầu, vì nhu cầu chum vại đựng nước, muối dưa đã giảm mạnh.
Huyện Tam Đảo trên giấy tờ cũ có phải là Bình Xuyên không?
Nếu giấy tờ làm trong khoảng cuối thập niên 1970 đến giữa thập niên 1990 ghi huyện Tam Đảo, đó là huyện ghép từ Tam Dương và Bình Xuyên. Cần xem tên xã để biết thuộc phần Bình Xuyên hay Tam Dương.
Hồ Thanh Lanh nằm ở đâu?
Hồ Thanh Lanh nằm ở vùng núi xã Trung Mỹ cũ, phía bắc huyện Bình Xuyên, dưới chân dãy Tam Đảo. Từ 1/7/2025 xã Trung Mỹ nhập với thị trấn Bá Hiến thành xã Bình Tuyền.
Đi làm khu công nghiệp ở Bình Xuyên nên ở đâu?
Người đi làm thường thuê trọ ở các thôn gần cổng khu công nghiệp để đi lại ngắn. Nên chọn chỗ có hợp đồng thuê rõ ràng, khai báo tạm trú, đường đi có đèn, và hỏi người làm lâu năm về tình hình an ninh khu vực.