Bảo Yên là huyện phía đông nam tỉnh Lào Cai trước 1/7/2025, trung tâm là thị trấn Phố Ràng, giáp Yên Bái cũ ở phía nam. Huyện có đền Bảo Hà bên sông Hồng, vùng bản Tày Nghĩa Đô với nhà sàn và nghề dệt, cùng những đồi quế rộng. Từ 1/7/2025, khi Lào Cai và Yên Bái hợp thành tỉnh Lào Cai mới, Bảo Yên cũ nằm ở khoảng giữa tỉnh, các xã và thị trấn cũ gộp thành xã mới.
Trước ngày hợp tỉnh, Bảo Yên là vùng "giáp ranh" của Lào Cai với Yên Bái, nhiều quan hệ họ hàng, chợ búa vắt qua ranh giới hai tỉnh. Nay ranh giới ấy không còn, nhưng thói quen đi lại thì vẫn vậy. Bài này kể Bảo Yên qua ba vùng: thị trấn trên quốc lộ, bờ sông Hồng phía tây và các bản Tày phía đông.
Vị trí: vùng giữa hai tỉnh cũ
Huyện Bảo Yên cũ phía bắc giáp Bảo Thắng và Bắc Hà, phía tây giáp Văn Bàn, phía nam và đông nam giáp các huyện Văn Yên, Lục Yên của Yên Bái cũ, phía đông giáp vùng Hà Giang cũ nay thuộc Tuyên Quang. Địa hình đồi núi thấp và trung bình, nhiều thung lũng nhỏ, không có núi cao hiểm trở như vùng biên giới.
Phía tây huyện chạm sông Hồng ở vùng Bảo Hà, có đường sắt và ga Bảo Hà. Phần còn lại nằm trên các dãy đồi xen thung lũng, nhiều suối nhỏ, vùng phía đông thuộc lưu vực sông Chảy. Khí hậu nóng ẩm hơn vùng cao, mưa nhiều vào mùa hè, mùa đông lạnh vừa, thuận cho cây quế, cây chè và lúa nước.
Quốc lộ 70 chạy qua thị trấn Phố Ràng, nối Lào Cai với Yên Bái cũ và Phú Thọ, là con đường lên Lào Cai quen thuộc của người phía đông trước khi có cao tốc. Từ vùng Bảo Hà còn có đường đi sang Văn Bàn rồi lên Lai Châu, nên đây cũng là ngã ba giao thông quan trọng của phía nam tỉnh cũ.
Phố Ràng: thị trấn trên quốc lộ
Thị trấn Phố Ràng là trung tâm huyện cũ, nằm dọc quốc lộ 70. Phố xá kéo dài theo đường, chợ trung tâm họp hằng ngày, đông nhất vào những ngày phiên khi người các xã mang hàng xuống. Thị trấn có trường học, trung tâm y tế, các cơ quan của huyện trước kia.
Người Phố Ràng phần đông là người Kinh và người Tày, cùng người Dao, Hmông, Xá Phó ở các xã xa. Hàng bày ở chợ là nông sản đặc trưng: quế, măng, chè, gà, lợn, cá suối, rau rừng, các loại bánh của người Tày vào dịp lễ. Những dịp cuối năm, quế thành phẩm và tinh dầu quế là mặt hàng được mua bán nhiều.
Vì nằm trên quốc lộ, Phố Ràng là điểm nghỉ chân của xe đi từ Yên Bái lên Lào Cai. Quán ăn, nhà nghỉ, cây xăng tập trung dọc đường. Đi xe ban đêm qua đoạn này nên chú ý xe tải chở gỗ, chở quế và các đoạn dốc quanh co ra khỏi thị trấn.
Đền Bảo Hà và lễ hội ven sông Hồng
Đền Bảo Hà nằm ở vùng Bảo Hà bên sông Hồng, thờ ông Hoàng Bảy theo truyền thống dân gian, được xếp hạng di tích. Theo các câu chuyện lưu truyền, đây là vị tướng có công giữ yên vùng biên ải thời xưa; đền vì thế mang đậm màu sắc lịch sử của một vùng đất phên dậu. Đền nằm gần ga Bảo Hà, thuận cho người đi tàu.
Lễ hội đền Bảo Hà diễn ra vào tháng bảy âm lịch, đông người từ nhiều tỉnh về, kéo theo hàng quán, dịch vụ quanh khu đền. Mùa lễ hội, đường vào đền và bãi xe thường chật, người đi nên tính thời gian và giữ đồ cẩn thận. Ngoài mùa lễ, đền vắng hơn, có thể thăm thong thả và đi dạo ra bờ sông.
Khách đến đền nên ăn mặc chỉnh tề, không xả rác ra sông, không mua bán động vật hoang dã để phóng sinh. Những hoạt động văn hóa dân gian như hát chầu văn diễn ra trong khuôn khổ di tích, người xem nên giữ trật tự và làm theo hướng dẫn của ban quản lý.
Nghĩa Đô và đời sống người Tày
Vùng Nghĩa Đô ở phía đông huyện là nơi người Tày sống tập trung, với những bản nhà sàn gỗ bên suối, ruộng lúa trong thung lũng và đồi quế phía sau. Đây là vùng giữ được nhiều nếp cũ: nhà sàn, khung cửi, áo chàm, các món bánh, xôi màu ngày lễ. Nghĩa Đô được nhiều người biết đến nhờ du lịch cộng đồng, khách ở nhà dân và ăn cơm cùng chủ nhà.
Nghề dệt và thêu thổ cẩm của phụ nữ Tày Nghĩa Đô nổi tiếng trong tỉnh, hoa văn nhỏ, màu chàm làm nền. Một số nhóm phụ nữ đã lập tổ hợp tác, làm khăn, túi, áo bán cho khách và gửi đi xa. Người mua nên hỏi trực tiếp người làm, vì một tấm vải dệt tay có khi mất cả tuần.
Đời sống người Tày ở đây gắn với ruộng nước, nuôi cá ruộng, trồng quế và chè. Nhiều gia đình có con em đi học, đi làm ở thành phố, cuối năm mới về. Vào dịp đầu năm, các bản có lễ hội xuống đồng, hội làng với hát then, đàn tính, ném còn; đây là dịp đẹp nhất để hiểu đời sống người Tày Bảo Yên.
Quế, chè và nghề rừng
Cây quế là sinh kế lớn của nhiều xã ở Bảo Yên, như cũng ở Văn Bàn và Văn Yên bên Yên Bái cũ. Người dân trồng quế trên đồi, sau nhiều năm mới bóc vỏ bán, lá và cành dùng chưng cất tinh dầu. Một đồi quế là khoản để dành của cả gia đình, nên mùa bóc quế thường được tính toán theo nhu cầu như làm nhà, cưới hỏi.
Chè, rừng trồng lấy gỗ và cây ăn quả cũng là nguồn thu quen thuộc. Gỗ rừng trồng cung cấp cho các xưởng chế biến ở thị trấn và dưới xuôi. Chăn nuôi lợn, gà, trâu bò kết hợp với vườn đồi tạo thành kiểu kinh tế hộ phổ biến ở đây.
Những năm mưa lớn, đồi trồng thuần quế hoặc keo trên dốc cao có nguy cơ sạt lở, vì rễ cây trồng không giữ đất tốt như rừng tự nhiên. Một số xã đã khuyến khích trồng xen nhiều tầng cây, giữ lại các dải rừng tự nhiên quanh nguồn nước để hạn chế rủi ro.
Người mua quế nên phân biệt quế vỏ dày bóc từ cây lâu năm với quế vụn, quế cành, giá khác nhau nhiều. Tinh dầu quế được chưng cất ở các lò thủ công và cơ sở nhỏ trong huyện; chất lượng tùy nguyên liệu và cách chưng, nên mua ở nơi có địa chỉ rõ ràng, không mua theo lời chào đầu đường.
Sống ở Bảo Yên: đường xá, trường học và mùa mưa
Phần lớn dân cư Bảo Yên sống dọc quốc lộ và trong các thung lũng có ruộng nước. Đường bê tông đã vào đến hầu hết các thôn, nhưng nhiều đoạn dốc, hẹp, mùa mưa dễ sạt taluy. Người đi xe máy vào các xã xa nên đi ban ngày, mang áo mưa, và hỏi người địa phương về tình trạng đường trước khi đi, nhất là sau những trận mưa lớn kéo dài.
Trẻ em ở các xã học trường xã, lên trung học phổ thông thì học ở thị trấn hoặc trường nội trú. Trung tâm y tế ở Phố Ràng lo phần lớn ca bệnh thông thường; ca nặng chuyển lên thành phố Lào Cai hoặc xuống vùng Yên Bái cũ, tùy nơi gần và tuyến chuyển. Từ khi hợp tỉnh, việc chuyển tuyến giữa hai vùng không còn vướng ranh giới tỉnh như trước.
Người mới đến làm việc ở Bảo Yên, như giáo viên, cán bộ y tế, thường được khuyên học vài câu tiếng Tày hoặc tiếng Dao để gần dân hơn. Ở nhiều thôn, người già và trẻ nhỏ chưa thạo tiếng phổ thông, nên những câu chào hỏi đơn giản giúp mọi việc trôi chảy hơn nhiều.
Mùa mưa từ khoảng tháng năm đến tháng chín là lúc cần cảnh giác nhất. Những năm có bão lớn tràn vào miền Bắc, các xã ven suối và chân đồi trồng quế, keo đã chịu lũ quét, sạt lở. Gia đình ở gần taluy hoặc khe suối nên theo dõi cảnh báo của xã, chuẩn bị chỗ tránh tạm và không cố qua ngầm tràn khi nước lớn.
Bảo Yên cũ sau ngày 1/7/2025
Từ 1/7/2025, huyện Bảo Yên cũ không còn. Thị trấn Phố Ràng và các xã được gộp thành một số xã mới, thuộc tỉnh Lào Cai mới. Vì trung tâm hành chính tỉnh mới đặt ở Yên Bái cũ, Bảo Yên nay gần trung tâm tỉnh hơn so với vùng biên giới; đi từ Phố Ràng xuống trụ sở tỉnh theo quốc lộ là quãng đường không quá xa.
Ranh giới với Văn Yên, Lục Yên trước đây là ranh giới tỉnh, nay chỉ còn là ranh giới giữa các xã trong cùng một tỉnh. Với người có ruộng nương, họ hàng ở hai bên ranh giới cũ, việc làm giấy tờ, chuyển hộ khẩu giữa hai vùng nay đơn giản hơn.
Khi ghi địa chỉ mới, giữ tên thôn bản, ghi tên xã mới và tỉnh Lào Cai. Tên xã mới cụ thể ứng với thị trấn, xã cũ nào nên tra danh sách sắp xếp chính thức, hoặc hỏi tại bộ phận một cửa của xã.
Câu hỏi thường gặp
Trung tâm huyện Bảo Yên cũ ở đâu?
Trung tâm huyện Bảo Yên trước 1/7/2025 là thị trấn Phố Ràng, nằm trên quốc lộ 70 nối Lào Cai với Yên Bái cũ. Thị trấn có chợ, trường, trung tâm y tế và các cơ quan huyện trước kia.
Đền Bảo Hà nằm ở huyện nào?
Đền Bảo Hà nằm ở vùng Bảo Hà thuộc huyện Bảo Yên cũ, bên bờ sông Hồng, gần ga Bảo Hà. Lễ hội đền diễn ra vào tháng bảy âm lịch, đông người từ nhiều tỉnh về.
Bảo Yên sau 1/7/2025 thuộc tỉnh nào?
Bảo Yên thuộc tỉnh Lào Cai mới, hợp nhất từ Lào Cai và Yên Bái. Cấp huyện bị bỏ, thị trấn và các xã cũ được gộp thành một số xã mới của tỉnh.
Nghĩa Đô có gì đặc biệt?
Nghĩa Đô là vùng người Tày sống tập trung ở phía đông Bảo Yên cũ, giữ nhà sàn gỗ, nghề dệt và thêu thổ cẩm. Nhiều gia đình làm du lịch cộng đồng, đón khách ở nhà và ăn cơm cùng chủ nhà.
Bảo Yên có giáp Yên Bái không?
Có. Phía nam và đông nam Bảo Yên cũ giáp các huyện Văn Yên và Lục Yên của Yên Bái cũ. Từ 1/7/2025, hai vùng này thuộc cùng một tỉnh Lào Cai mới.
Đi Bảo Yên từ Hà Nội bằng đường nào?
Có thể đi cao tốc Nội Bài – Lào Cai rồi rẽ về Phố Ràng theo các tuyến nối, hoặc đi quốc lộ 70 qua Phú Thọ, Yên Bái cũ. Đi tàu thì xuống ga Bảo Hà rồi đi tiếp bằng xe.